WEBVTT

00:00:00.450 --> 00:00:02.820
- İki yarım mil.

00:00:02.820 --> 00:00:04.590
Çox uzun deyil.

00:00:04.590 --> 00:00:08.520
Vaşinqtondakı Milli
Parkdan cəmi bir az uzundur.

00:00:08.520 --> 00:00:12.240
Las Veqas zolağının
uzunluğunun üçdə ikisinə belə çatmır.

00:00:12.240 --> 00:00:13.680
Amma eyni zamanda,

00:00:13.680 --> 00:00:17.970
bu məsafə iki fərqli dünya
arasındakı məsafə ola bilər.

00:00:17.970 --> 00:00:20.700
Əslində, iki yarım mil məsafə

00:00:20.700 --> 00:00:23.610
Avstraliya ilə Papua
Yeni Qvineya arasında

00:00:23.610 --> 00:00:26.700
Torres boğazında ən
yaxın nöqtədəki məsafədir.

00:00:26.700 --> 00:00:29.970
Papua Yeni Qvineyada
adambaşına düşən illik gəlir

00:00:29.970 --> 00:00:34.970
təxminən 3,500 ABŞ dollarıdır.

00:00:35.250 --> 00:00:37.410
Avstraliyada isə bu rəqəm

00:00:37.410 --> 00:00:42.410
təxminən 65,000 ABŞ dollarıdır.

00:00:42.750 --> 00:00:47.700
Cəmi iki yarım mil aralı
və 20 dəfə daha varlı.

00:00:48.630 --> 00:00:50.670
Bu necə mümkündür?

00:00:50.670 --> 00:00:53.820
Əslində, bu sualın cavabı bizə məlumdur,

00:00:53.820 --> 00:00:55.650
çünki ölkələrin necə varlandığı

00:00:55.650 --> 00:01:00.000
əslində o qədər də sirr deyil.

00:01:02.230 --> 00:01:05.060
[musiqi]

00:01:08.940 --> 00:01:13.080
Dünya heç vaxt indiki qədər varlı olmayıb.

00:01:13.080 --> 00:01:14.640
Bu yaxşı xəbərdir.

00:01:14.640 --> 00:01:15.600
Pis xəbər isə odur ki,

00:01:15.600 --> 00:01:19.200
bu firavanlıq hələ ki, hamıya çatmır.

00:01:19.200 --> 00:01:21.240
Hətta dünyada yoxsulluq səviyyəsi

00:01:21.240 --> 00:01:23.490
bir müddətdir ki,
davamlı şəkildə azalsa da,

00:01:23.490 --> 00:01:27.180
hələ də dünyada 6.7 milyard insan

00:01:27.180 --> 00:01:32.070
gündə 30 dollardan az gəlirlə yaşayır.

00:01:32.070 --> 00:01:33.540
Bu necə baş verdi?

00:01:33.540 --> 00:01:36.180
Bəzi ölkələr necə oldu ki,
son dərəcə varlandı,

00:01:36.180 --> 00:01:39.060
digərləri isə yoxsulluq
bataqlığında qaldı?

00:01:39.060 --> 00:01:41.970
2022-ci ildə Atlantic
Council tədqiqatçıları

00:01:41.970 --> 00:01:45.870
dünyadakı bütün ölkələri
dörd kateqoriyaya bölüblər:

00:01:45.870 --> 00:01:47.370
çox firavan,

00:01:47.370 --> 00:01:49.080
əsasən firavan,

00:01:49.080 --> 00:01:51.000
əsasən firavan olmayan,

00:01:51.000 --> 00:01:53.520
və tamamilə firavan olmayan.

00:01:53.520 --> 00:01:56.190
Bu təhlillə bağlı iki məqam diqqət çəkir.

00:01:56.190 --> 00:01:58.800
Birincisi, bəzi kateqoriyalar
sizin gözləntilərinizlə

00:01:58.800 --> 00:02:00.690
üst-üstə düşməyə bilər.

00:02:00.690 --> 00:02:02.640
Məsələn, Çin kimi ölkə

00:02:02.640 --> 00:02:04.860
ümumi olaraq böyük
iqtisadiyyata sahib olsa da,

00:02:04.860 --> 00:02:07.140
adambaşına gəlir baxımından

00:02:07.140 --> 00:02:11.280
Liviya və ya Serbiya
kimi ölkələrin gerisindədir.

00:02:11.280 --> 00:02:14.970
İkincisi, bu xəritədə bir
qayda tapmağa çalışırsınızsa,

00:02:14.970 --> 00:02:16.470
uğurlar!

00:02:16.470 --> 00:02:21.200
Dünyanın bəzi bölgələri xüsusi
olaraq bəxtəvər və ya bədbəxtdirmi?

00:02:21.240 --> 00:02:23.160
Əgər belədirsə, bunu izah etmək çətin olar

00:02:23.160 --> 00:02:26.940
nəyə görə Yaponiya,
Sinqapur və Cənubi Koreya

00:02:26.940 --> 00:02:29.370
Asiyanın qalan hissəsinə
nisbətən daha uğurludurlar,

00:02:29.370 --> 00:02:32.430
və ya niyə Venesuela və Qayana

00:02:32.430 --> 00:02:34.500
Cənubi Amerikanın
qalanından daha pis durumdadır,

00:02:34.500 --> 00:02:37.800
və ya İsrail niyə Yaxın Şərqdə fərqlənir.

00:02:37.800 --> 00:02:40.950
Bütün bunlar sadəcə
təbii sərvətlərləmi bağlıdır?

00:02:40.950 --> 00:02:43.260
Venesuelada kasıblıq var, halbuki

00:02:43.260 --> 00:02:47.040
bu ölkə dünyanın ən
böyük neft ehtiyatlarına sahibdir.

00:02:47.040 --> 00:02:49.890
Afrika dünya qızıl ehtiyatlarının 40%-nə,

00:02:49.890 --> 00:02:51.840
platin ehtiyatlarının 90%-nə,

00:02:51.840 --> 00:02:55.500
və dünyanın ən böyük
almaz ehtiyatlarına sahibdir.

00:02:55.500 --> 00:02:59.250
Amma qitədə bir dənə belə orta

00:02:59.250 --> 00:03:02.130
firavan ölkə yoxdur.

00:03:02.130 --> 00:03:04.620
Bu arada Belçika dünyanın 20 ən varlı

00:03:04.620 --> 00:03:05.450
ölkəsindən biridir,

00:03:05.450 --> 00:03:06.900
və görünən odur ki,

00:03:06.900 --> 00:03:10.380
onların əsas təbii sərvəti. Smurf’lardır.

00:03:10.380 --> 00:03:12.450
[Şmurflar mahnı oxuyur]

00:03:12.450 --> 00:03:15.660
Amma əgər cavab bu xəritədə deyilsə,

00:03:15.660 --> 00:03:19.070
ola bilsin bu xəritədədir.

00:03:19.500 --> 00:03:21.180
İndi nə düşündüyünüzü bilirik.

00:03:21.180 --> 00:03:22.980
Bu eyni xəritədir,

00:03:22.980 --> 00:03:24.960
amma maraqlı olan nədir,

00:03:24.960 --> 00:03:26.610
bu, eyni deyil.

00:03:26.610 --> 00:03:28.680
Bu, ölkələrin xəritəsidir onlar nə

00:03:28.680 --> 00:03:31.020
qədər varlıdır deyə yox,

00:03:31.020 --> 00:03:33.450
nə qədər azaddırlar deyə sıralanıb.

00:03:33.450 --> 00:03:35.760
Və bu, onların
varlanıb-varlanmayacağının

00:03:35.760 --> 00:03:38.160
əsas açarı kimi görünür.

00:03:38.160 --> 00:03:39.720
Atlantic Council-in təhlili göstərdi ki,

00:03:39.720 --> 00:03:43.860
azad hesab olunan hər bir ölkə

00:03:43.860 --> 00:03:46.890
eyni zamanda firavan
ölkə kimi də təsnif olunub,

00:03:46.890 --> 00:03:50.970
və azad olmayanların demək
olar ki, heç biri belə deyil.

00:03:50.970 --> 00:03:53.610
Və bu, sadəcə kiçik bir fərq deyil.

00:03:53.610 --> 00:03:57.600
Azad ölkələrin vətəndaşları
əsasən azad olmayan

00:03:57.600 --> 00:04:00.780
ölkələrin vətəndaşlarından
altı dəfə daha varlıdır.

00:04:00.780 --> 00:04:03.120
Hətta əsasən azad olan
ölkələrdəkilərlə

00:04:03.120 --> 00:04:06.810
müqayisədə də
beş dəfə daha varlıdırlar.

00:04:06.810 --> 00:04:07.920
Və məsələ

00:04:07.920 --> 00:04:09.750
yalnız bir neçə çox varlının

00:04:09.750 --> 00:04:12.540
rəqəmləri şişirtməsi deyil.

00:04:12.540 --> 00:04:14.790
Eyni mövzu üzrə aparılan
başqa bir araşdırma

00:04:14.790 --> 00:04:18.060
göstərdi ki, azad ölkələrdə
yaşayan ən kasıb insanlar

00:04:18.060 --> 00:04:22.020
azad olmayan
ölkələrdəki orta insanlardan

00:04:22.020 --> 00:04:23.880
iki dəfədən çox daha varlıdır.

00:04:24.210 --> 00:04:27.480
Bu cavab üçün bəlkə də çox sadə görünür,

00:04:27.480 --> 00:04:30.720
amma faktlar açıqdır.

00:04:30.720 --> 00:04:33.810
Insanların pul qazanmaq
üçün təbii bir təşviqi var.

00:04:33.810 --> 00:04:35.280
Onlar uğur qazanmaq istəyir.

00:04:35.280 --> 00:04:38.250
Özlərini və ailələrini
təmin etmək istəyirlər.

00:04:38.250 --> 00:04:41.010
Və əgər bir ölkə onlara bu istiqamətdə

00:04:41.010 --> 00:04:42.390
əsas vasitələri verərsə

00:04:42.390 --> 00:04:44.670
başqaları ilə sərbəst
ticarət etmək hüququ,

00:04:44.670 --> 00:04:46.860
öz mülklərinə nəzarət hüququ,

00:04:46.860 --> 00:04:48.240
kimsə onları aldadarsa məhkəməyə

00:04:48.240 --> 00:04:50.310
çıxmaq hüququ bütün ölkə

00:04:50.310 --> 00:04:54.090
bu prosesdə inkişaf edəcək.

00:04:54.090 --> 00:04:56.190
Bunun sübutunu isə
həmin insan qruplarının

00:04:56.190 --> 00:04:59.130
iqtisadi azadlıq olan
və olmayan şəraitdə

00:04:59.130 --> 00:05:02.340
nə qədər fərqli performans
göstərməsinə baxmaqla görə bilərik.

00:05:03.360 --> 00:05:05.340
Soyuq müharibə dövründə

00:05:05.340 --> 00:05:08.880
Latviya, Litva və Estoniya. Sovet İttifaqı

00:05:08.880 --> 00:05:10.680
tərəfindən idarə olunurdu.

00:05:10.680 --> 00:05:15.000
O dövrdə onların milli
sərvəti bu cür görünürdü.

00:05:15.000 --> 00:05:16.560
Müstəqillik qazandıqdan

00:05:16.560 --> 00:05:18.540
sonrakı çətin dövrdən sonra onlar

00:05:18.540 --> 00:05:20.910
iqtisadi azadlıqları
tətbiq etməyə başladılar

00:05:20.910 --> 00:05:25.740
və milli sərvətləri bu şəkildə artdı.

00:05:25.740 --> 00:05:28.740
Soyuq müharibədən başqa
bir nümunə Almaniyadır.

00:05:28.740 --> 00:05:30.840
Kommunistlərin idarə etdiyi Şərqi

00:05:30.840 --> 00:05:33.660
Almaniyada milli sərvət bu cür idi,

00:05:33.660 --> 00:05:35.820
Azad Qərbi Almaniyada

00:05:35.820 --> 00:05:38.490
isə bu cür.

00:05:38.490 --> 00:05:44.010
Kommunist Çinlə
azad Tayvanın fərqi budur.

00:05:44.700 --> 00:05:48.720
Və totalitar Şimali
Koreya bu vəziyyətdəykən,

00:05:48.720 --> 00:05:53.220
azad Cənubi Koreya isə bu vəziyyətdədir.

00:05:53.220 --> 00:05:54.050
Bağışlayın, oğlanlar,

00:05:54.050 --> 00:05:55.920
amma bu xətt sizi K-pop-a çatdırmayacaq.

00:05:57.300 --> 00:06:00.780
Dünya üzrə bərabərsizlik insanda
ruh düşkünlüyü yarada bilər.

00:06:00.780 --> 00:06:03.750
Niyə bu qədər insan aclıq və

00:06:03.750 --> 00:06:05.100
yoxsulluq içində yaşayır,

00:06:05.100 --> 00:06:08.580
digərləri isə bu qədər rahat həyat sürür?

00:06:08.580 --> 00:06:11.850
Amma bu araşdırma bizə göstərir ki,

00:06:11.850 --> 00:06:13.650
ümid üçün əsas var.

00:06:13.650 --> 00:06:17.880
Çünki heç bir xalq
yoxsulluğa məhkum deyil.

00:06:17.880 --> 00:06:22.350
İnsanlara inkişaf etməyə imkan
veriləndə, onlar bunu edəcəklər.

00:06:22.350 --> 00:06:25.950
Rumıniya bir zamanlar
yalnız yoxsulluqla

00:06:25.950 --> 00:06:27.630
tanınan ölkə idi,

00:06:27.630 --> 00:06:30.300
amma 1950-dən 2016-cı ilə qədər

00:06:30.300 --> 00:06:34.140
20 dəfə daha varlı oldu.

00:06:34.140 --> 00:06:35.460
Eyni dövrdə,

00:06:35.460 --> 00:06:38.760
Nyu-Yorkdan da kiçik olan və

00:06:38.760 --> 00:06:41.730
demək olar ki, heç bir
təbii sərvəti olmayan

00:06:41.730 --> 00:06:45.030
Sinqapur isə 30 dəfə varlandı.

00:06:45.030 --> 00:06:47.070
Və bu insanlar bunu etdilər,

00:06:47.070 --> 00:06:49.990
sadəcə olaraq onlara
icazə verildiyi üçün.

00:06:50.220 --> 00:06:51.960
Bu isə o deməkdir ki, dünyanın ən yoxsul

00:06:51.960 --> 00:06:55.170
ölkələrinin gələcəyi,
hökmətlərin nə qədər icazə

00:06:55.170 --> 00:06:58.050
verdiyinə görə parlaq
olacaq ya da olmayacaq.

00:06:58.050 --> 00:07:01.460
Beləliklə, ümid edək ki,

00:07:02.040 --> 00:07:02.870
onlar düzgün seçim edərlər.

00:07:02.870 --> 00:07:04.110
Yəni, gəlin etiraf edək,

00:07:04.110 --> 00:07:06.110
"Şirinlər" xalqından
geridə qalmaq ayıbdır.

00:07:06.110 --> 00:07:09.280
[şən texno musiqisi]