WEBVTT

00:00:00.620 --> 00:00:03.370
[ѕвонење на ѕвоно во воз]
Што ако немаше цени?

00:00:13.170 --> 00:00:14.940
-	За да цениме зошто пазарните цени

00:00:14.940 --> 00:00:16.890
се суштински за човечката благосостојба,

00:00:16.890 --> 00:00:19.890
размислете во каква ситуација
би биле доколку би немало цени.

00:00:19.890 --> 00:00:21.960
Претпоставете дека сте комесар за железници

00:00:21.960 --> 00:00:23.700
во стариот Советски Сојуз.

00:00:23.700 --> 00:00:25.890
Пазарите и цените се забранети.

00:00:25.890 --> 00:00:29.160
Вие и вашите другари,
сите страсни комунисти,

00:00:29.160 --> 00:00:32.520
директно планирате како
да ги искористite расположливите ресурси.

00:00:32.520 --> 00:00:35.400
Сакате да изградите пруга од градот А до градот Б,

00:00:35.400 --> 00:00:38.010
ама помеѓу градовите
има планинска регија.

00:00:38.010 --> 00:00:39.270
Претпоставете дека некако сте дознале

00:00:39.270 --> 00:00:41.070
дека железничката пруга
штом ќе се изгради

00:00:41.070 --> 00:00:42.900
ќе и служи на нацијата
исто така добро

00:00:42.900 --> 00:00:45.480
без оглед дали поминува
низ планината или пак ја заобиколува.

00:00:45.480 --> 00:00:47.070
Ако ја изградите да поминува низ планината,

00:00:47.070 --> 00:00:49.230
ќе употребите помалку железо за пругите,

00:00:49.230 --> 00:00:50.910
бидејќи рутата е пократка.

00:00:50.910 --> 00:00:53.010
ама ќе ви требаат многу инжинерски услуги

00:00:53.010 --> 00:00:55.020
за да ги направите потпорните ѕидови и тунелите

00:00:55.020 --> 00:00:57.000
потребни за да се премине нерамниот терен.

00:00:57.000 --> 00:00:59.610
Тоа е многу значајно бидејќи
инжнерско искуство е исто потребно

00:00:59.610 --> 00:01:03.540
за изградба на системи за наводнување,
рудници, инсталации за пристаништа

00:01:03.540 --> 00:01:04.710
и други структури.

00:01:04.710 --> 00:01:07.440
И не сакате да ги искористите
инжинерските услуги само за железницата

00:01:07.440 --> 00:01:08.790
ако е покорисно

00:01:08.790 --> 00:01:11.460
да ги направите овие структури.

00:01:11.460 --> 00:01:13.650
Можете да користите инжинерското
искуство за други проекти,

00:01:13.650 --> 00:01:16.440
ако градите одоколу
планините на рамен терен.

00:01:16.440 --> 00:01:18.690
ама тогаш, ќе ви треба
многу повеќе челик

00:01:18.690 --> 00:01:20.190
за да направите подолга пруга.

00:01:20.190 --> 00:01:22.950
а оловото е потребно и за други работи

00:01:22.950 --> 00:01:26.430
за автомобили, гелендери, бродови
чинии и тави

00:01:26.430 --> 00:01:28.430
и илјадници други работи.

00:01:28.560 --> 00:01:32.310
Која рута треба да ја одберете
за доброто на нацијата?

00:01:32.310 --> 00:01:34.290
Да ви одговорам, треба да одредите

00:01:34.290 --> 00:01:38.200
кои ресурси се помалку
потребниза други цели?

00:01:38.490 --> 00:01:41.250
Големото количество инжинерски услуги
и малото количество на челик

00:01:41.250 --> 00:01:42.810
за рутата низ планините,

00:01:42.810 --> 00:01:44.550
или мала употреба на инжинерски услуги

00:01:44.550 --> 00:01:47.400
и големо количество на челик
за рутата одоколу

00:01:47.400 --> 00:01:49.740
Ама како можете да ја дознаете
итноста на потребата

00:01:49.740 --> 00:01:52.590
за инжинерски услуги и челик во други проекти?

00:01:52.590 --> 00:01:54.480
Еден од проектите каде се користат инжинерски услуги,

00:01:54.480 --> 00:01:56.760
е при градењето на системи за наводнување.

00:01:56.760 --> 00:01:59.660
За да се процени важноста
за одреден систем за наводнување.

00:01:59.660 --> 00:02:02.070
треба да дознаете
колку фармерите знаат

00:02:02.070 --> 00:02:05.640
колку наводнувањето ќе ја зголеми
вредноста на приносите,

00:02:05.640 --> 00:02:08.160
а за да се знае вредноста
на зголемените приноси,

00:02:08.160 --> 00:02:09.750
треба да го знаете тоа
што го знаат продавачите

00:02:09.750 --> 00:02:12.420
за желбата на купувачите
да го добијат тој производ.

00:02:12.420 --> 00:02:14.790
Тоа пак зависи од фактот дали
муштериите знаат

00:02:14.790 --> 00:02:17.910
дека ќе можат да зготват подобри
оброци со оваа жетва

00:02:17.910 --> 00:02:20.010
Како ќе го дознаете сето ова?

00:02:20.010 --> 00:02:23.550
Еден од начините да користите челик
е да направите нови камиони.

00:02:23.550 --> 00:02:26.460
За да се процени
потребата од нов камион,

00:02:26.460 --> 00:02:28.140
треба да го знаете
тоа што го знае камионџијата

00:02:28.140 --> 00:02:30.330
за капацитетот на моменталниот камион

00:02:30.330 --> 00:02:31.380
и колку побрзо

00:02:31.380 --> 00:02:33.570
може да ги доставува пратките
што ги нарачале клиентите,

00:02:33.570 --> 00:02:35.310
со новиот, поголем камион.

00:02:35.310 --> 00:02:37.410
За да се дознае важноста
на тие пратки,

00:02:37.410 --> 00:02:39.480
мора да знаете тоа
што го знаат неговите клиенти

00:02:39.480 --> 00:02:41.790
за вредноста на
доставување на пратките.

00:02:41.790 --> 00:02:44.250
Тоа пак зависи од
она што другите го знаат

00:02:44.250 --> 00:02:47.580
како се користат добрата
кога ќе пристигнат на нивните дестинации.

00:02:47.580 --> 00:02:49.530
За да размислувате каде
да се постави железничката пруга,

00:02:49.530 --> 00:02:51.600
потребно е да ги знаете овие информации

00:02:51.600 --> 00:02:55.080
за сите видови употреба на
инжинерските услуги и челикот.

00:02:55.080 --> 00:02:57.060
Тоа е огромно количество знаење,

00:02:57.060 --> 00:02:59.940
што е во сопственост на милиони
луѓе во целото општество.

00:02:59.940 --> 00:03:01.260
Како можете да се здобиете со него?

00:03:01.260 --> 00:03:02.700
Може да пробате преку анкети,

00:03:02.700 --> 00:03:05.460
ама размислете колку луѓе ви требаат
за да ја спроведете анкетата?

00:03:05.460 --> 00:03:07.590
Сите оние кои подготвуваат
оброци со производите

00:03:07.590 --> 00:03:10.500
и сите оние кои примаат пратки
по камион, за почеток.

00:03:10.500 --> 00:03:12.300
Броевите би биле гигантски.

00:03:12.300 --> 00:03:14.430
И луѓето најчесто не знаат
дури што сакаат сѐ додека

00:03:14.430 --> 00:03:16.410
не се соочат со изборот.

00:03:16.410 --> 00:03:17.460
Значи можеби нема да знаат

00:03:17.460 --> 00:03:19.830
да одговорат точно на секое прашање од анкетата.

00:03:19.830 --> 00:03:21.000
Дури и да знаат,

00:03:21.000 --> 00:03:23.760
додека анкетите се вратат
и обработат,

00:03:23.760 --> 00:03:26.160
многу од податоците
ќе се застарени.

00:03:26.160 --> 00:03:28.710
Па и дури и да дојдете до
целосни и навремени информации

00:03:28.710 --> 00:03:30.630
за тоа што сите го знаат

00:03:30.630 --> 00:03:33.390
за секоја релевантна употреба на
челикот и инжинерските услуги,

00:03:33.390 --> 00:03:35.280
сепак треба дедуктивно да извлечете податоци

00:03:35.280 --> 00:03:36.960
каде сакате да ја изградите железничката пруга.

00:03:36.960 --> 00:03:39.840
Како ќе најдете смисла
во таа планина од информации?

00:03:39.840 --> 00:03:41.760
или со зборовите на Лудвиг ван Мисис,

00:03:41.760 --> 00:03:43.740
"ќе лутате во мракот".

00:03:43.740 --> 00:03:45.090
Ќе се соочите со нешто

00:03:45.090 --> 00:03:47.550
што е познато како проблемот
со централното планирање.

00:03:47.550 --> 00:03:51.510
Причината зошто сѐвкупниот
социјализам неизбежно пропаѓа.

00:03:51.510 --> 00:03:54.090
Централните планери не можат
да го добијат знаењето што им треба

00:03:54.090 --> 00:03:56.280
за ефикасно да планираат.

00:03:56.280 --> 00:03:59.610
Ти, комесарот, едноставно
не можеш да знаеш на кои проекти

00:03:59.610 --> 00:04:03.300
треба да се искористат ретките ресурси
за доброто на нацијата.

00:04:03.300 --> 00:04:05.490
Ама сега да го промениме
мисловниот експеримент.

00:04:05.490 --> 00:04:07.860
Замислете дека некаде
во пазарната економија

00:04:07.860 --> 00:04:08.880
во некој дел од светот,

00:04:08.880 --> 00:04:12.090
вие сте извршен директор
на железничка компанија.

00:04:12.090 --> 00:04:14.250
Вие работите, не за доброто на нацијата,

00:04:14.250 --> 00:04:16.680
туку да генерирате профит за вашата фирма.

00:04:16.680 --> 00:04:20.250
Сакате да изградите железничка пруга
од градот В до градот Г.

00:04:20.250 --> 00:04:22.470
Повторно, има планинска регија
помеѓу градовите.

00:04:22.470 --> 00:04:25.020
Како ќе се одлучите каде да поминува рутата?

00:04:25.020 --> 00:04:26.730
Вие одберете што е најевтино.

00:04:26.730 --> 00:04:29.190
Пресметајте ги вкупните
торшоци за секоја рута,

00:04:29.190 --> 00:04:31.960
и за секоја рута, помонжете го износот
на потребните инжинерски услуги

00:04:31.960 --> 00:04:33.840
со цената на услугите.

00:04:33.840 --> 00:04:36.060
и кон тоа додете го износот
за потребниот челик

00:04:36.060 --> 00:04:37.650
помножено со цената на челикот.

00:04:37.650 --> 00:04:40.590
Потоа одберете ја онаа опција
која најмалку ја чини вашата компанија.

00:04:40.590 --> 00:04:43.080
Вие можеби и нема ни да помислите
воопшто за доброто на нацијата

00:04:43.080 --> 00:04:44.670
или за општеството како целина,

00:04:44.670 --> 00:04:46.830
ама, еве тука е чудото,

00:04:46.830 --> 00:04:49.800
ако ја изберете рутата што
е најевтина за вашата компанија,

00:04:49.800 --> 00:04:52.830
ќе ја изберете рутата
што е најдобра за општеството.

00:04:52.830 --> 00:04:54.630
ќе ги искористите ресурсите

00:04:54.630 --> 00:04:57.780
кои не се толку потребни
за други цели.

00:04:57.780 --> 00:04:58.680
Зошто?

00:04:58.680 --> 00:05:01.080
Бидејќи тие пазарни цени
по кои ги правевте преметките

00:05:01.080 --> 00:05:04.590
ја рефлектираат ургентната потреба
од инжинерски услуги и челик

00:05:04.590 --> 00:05:06.900
во сите нивни алтернативни употреби.

00:05:06.900 --> 00:05:10.060
На пример, претпоставете дека клиентите
што сакаат повкусни оброци

00:05:10.060 --> 00:05:12.930
ќе купат подобри, поскапи производи

00:05:12.930 --> 00:05:15.540
доколку тие можат да се најдат
во нивната локална продавница.

00:05:15.540 --> 00:05:18.360
Всушност, тие им нудат
на продавачите повеќе за производите,

00:05:18.360 --> 00:05:21.390
па продавачите ќе им нудат на земјоделците
повеќе за нивното производство.

00:05:21.390 --> 00:05:22.710
па така, земјоделците чии приноси

00:05:22.710 --> 00:05:25.260
доволно ќе се подобрат со наводнување,

00:05:25.260 --> 00:05:27.660
ќе понудат повеќе за системите за наводнување.

00:05:27.660 --> 00:05:29.550
А тие што ќе изградат системи за наводнување,

00:05:29.550 --> 00:05:32.040
ќе им понудат на инжинерите
поголем хонорар за да ги изградат.

00:05:32.040 --> 00:05:35.520
Сeгa кога правењето системи за
наводнување се плаќа подобро,

00:05:35.520 --> 00:05:37.820
луѓето што сакаат да ангажираат
инжинери за други проекти,

00:05:37.820 --> 00:05:39.450
како за железнички пруги,

00:05:39.450 --> 00:05:41.310
мора да им понудат барем ист хонорар

00:05:41.310 --> 00:05:42.930
за да им се исплати.

00:05:42.930 --> 00:05:45.270
Повисоката цена им кажува дека
сите што користат инжинерски услуги

00:05:45.270 --> 00:05:48.570
дека тие поради некоја причина
станале повредни

00:05:48.570 --> 00:05:50.550
па затоа може треба да ги користат помалку.

00:05:50.550 --> 00:05:53.040
На овој начин, пазарните
цени на ресурсите

00:05:53.040 --> 00:05:55.260
претставуваат специфичното
знење и преференците

00:05:55.260 --> 00:05:59.620
на милион луѓе кои директно
или индиректно ги користат овие ресурси.

00:05:59.910 --> 00:06:01.590
и цените го пренесуваат ова знаење

00:06:01.590 --> 00:06:04.710
и овие преференци на сите заинтересирани.

00:06:04.710 --> 00:06:06.720
Само кога пазарните цени го пренесуваат

00:06:06.720 --> 00:06:09.180
ова огромно знаење, тогаш ние

00:06:09.180 --> 00:06:11.220
можеме да го пресметаме најевтиниот начин

00:06:11.220 --> 00:06:12.870
за да се произведат работите што ги сакаме,

00:06:12.870 --> 00:06:15.780
да ги координираме активностите
со активностите на другите,

00:06:15.780 --> 00:06:18.780
да ги искористиме ресурсите каде
на општеството најмногу ги вреднува,

00:06:18.780 --> 00:06:21.900
и притоа да ги задоволиме колку
што е можно повеќе потреби.

00:06:22.770 --> 00:06:25.690
[смирена музика]

00:06:25.690 --> 00:06:27.690
Гледајте повеќе
Претплатете се на Learn Liberty.