WEBVTT

00:00:00.624 --> 00:00:03.376
[zvono voza] Šta ako nema cijena?

00:00:13.170 --> 00:00:14.940
- Da cijenimo zašto su tržišne cijene

00:00:14.940 --> 00:00:16.890
neophodne su za ljudsko blagostanje,

00:00:16.890 --> 00:00:19.890
razmislite u kakvom bismo problemu
bili bez njih.

00:00:19.890 --> 00:00:21.960
Pretpostavimo da ste komesar za željeznice

00:00:21.960 --> 00:00:23.700
u starom Sovjetskom Savezu.

00:00:23.700 --> 00:00:25.890
Tržišta i cijene su protjerane.

00:00:25.890 --> 00:00:29.160
Vi i Vaši drugovi, strastveni komunisti svi,

00:00:29.160 --> 00:00:32.520
sada direktno planirajte kako koristiti
raspoložive resurse.

00:00:32.520 --> 00:00:35.400
Želite prugu od grada A do grada B,

00:00:35.400 --> 00:00:38.010
ali između gradova je planinski lanac.

00:00:38.010 --> 00:00:39.270
Pretpostavimo da nekako znate

00:00:39.270 --> 00:00:41.070
da će pruga, jednom izgrađena,

00:00:41.070 --> 00:00:42.900
služiti naciji podjednako dobro,

00:00:42.900 --> 00:00:45.480
bilo da ide kroz planine ili okolo.

00:00:45.480 --> 00:00:47.070
Ako gradiš kroz planine,

00:00:47.070 --> 00:00:49.230
koristit ćeš mnogo manje čelika za trake,

00:00:49.230 --> 00:00:50.910
jer je taj put kraći.

00:00:50.910 --> 00:00:53.010
Ali ćete koristiti dosta inženjeringa

00:00:53.010 --> 00:00:55.020
za projektovanje stubova i tunela

00:00:55.020 --> 00:00:57.000
potrebnih za prelazak preko
neravnog terena.

00:00:57.000 --> 00:00:59.610
To je bitno, jer je potreban i inženjering

00:00:59.610 --> 00:01:03.540
za projektovanje sistema za navodnjavanje,
rudnika, lučkih instalacija

00:01:03.540 --> 00:01:04.710
i drugih struktura.

00:01:04.710 --> 00:01:07.440
I ne želite da vežete inženjering
na svojoj pruzi

00:01:07.440 --> 00:01:08.790
ako bi bilo vrijednije

00:01:08.790 --> 00:01:11.460
umjesto toga dizajnirati te
druge strukture.

00:01:11.460 --> 00:01:13.650
Možete sačuvati inženjering
za druge projekte

00:01:13.650 --> 00:01:16.440
ako gradite oko planina na ravnom terenu.

00:01:16.440 --> 00:01:18.690
Ali na taj način ćete koristiti mnogo
više čeličnih šina

00:01:18.690 --> 00:01:20.190
kako bi prešli dužu udaljenost.

00:01:20.190 --> 00:01:22.950
A čelik je potreban i za druge svrhe.

00:01:22.950 --> 00:01:26.430
Za vozila, nosače, brodove, lonce i tave

00:01:26.430 --> 00:01:28.560
i hiljade drugih stvari.

00:01:28.560 --> 00:01:32.310
Koji put odabrati za dobrobit nacije?

00:01:32.310 --> 00:01:34.290
Da biste odgovorili, trebalo bi da odredite

00:01:34.290 --> 00:01:38.200
koji skup resursa je manje potreban
za druge svrhe?

00:01:38.490 --> 00:01:41.250
Velika količina inženjeringa i mala
količina čelika

00:01:41.250 --> 00:01:42.810
za put kroz planine,

00:01:42.810 --> 00:01:44.550
ili mala količina inženjeringa

00:01:44.550 --> 00:01:47.400
i velika količina čelika za kružnu rutu.

00:01:47.400 --> 00:01:49.740
Ali kako možete saznati hitnost potrebe

00:01:49.740 --> 00:01:52.590
za inženjering i čelik za druge namjene?

00:01:52.590 --> 00:01:54.480
Samo jedan način na koji se
koristi inženjering,

00:01:54.480 --> 00:01:56.760
je izgradnja sistema za navodnjavanje.

00:01:56.760 --> 00:01:59.669
Za procjenu važnosti određenog
sistema za navodnjavanje,

00:01:59.669 --> 00:02:02.070
trebalo bi da znate šta farmeri znaju

00:02:02.070 --> 00:02:05.640
o tome kako bi navodnjavanje povećalo
prinos njihovih polja.

00:02:05.640 --> 00:02:08.160
I da znate vrijednost tog povećanog prinosa,

00:02:08.160 --> 00:02:09.750
treba da znate šta znaju prodavci

00:02:09.750 --> 00:02:12.420
o želji njihovih kupaca za tim proizvodima.

00:02:12.420 --> 00:02:14.790
To ipak zavisi od toga šta kupci znaju

00:02:14.790 --> 00:02:17.910
o boljim obrocima koje bi mogli
napraviti s tim proizvodima.

00:02:17.910 --> 00:02:20.011
Kako biste sve ovo otkrili?

00:02:20.011 --> 00:02:23.550
Samo jedan od načina korištenja čelika
je izrada novih kamiona.

00:02:23.550 --> 00:02:26.460
Za procjenu važnosti određenog
novog kamiona,

00:02:26.460 --> 00:02:28.140
treba da znate šta zna kamiondžija

00:02:28.140 --> 00:02:30.330
o kapacitetu njegovog trenutnog kamiona,

00:02:30.330 --> 00:02:31.380
i koliko brže bi

00:02:31.380 --> 00:02:33.570
mogao izvršiti isporuke koje
njegovi kupci žele,

00:02:33.570 --> 00:02:35.310
sa novim, većim kamionom.

00:02:35.310 --> 00:02:37.410
Da biste znali važnost tih isporuka,

00:02:37.410 --> 00:02:39.480
trebali biste znati šta znaju
njegovi klijenti

00:02:39.480 --> 00:02:41.790
o vrijednosti isporuke robe.

00:02:41.790 --> 00:02:44.250
To pak zavisi od toga šta drugi znaju

00:02:44.250 --> 00:02:47.580
o upotrebi te robe na njihovim odredištima.

00:02:47.580 --> 00:02:49.535
Da bi razmislili o tome gdje treba
uraditi željeznicu,

00:02:49.535 --> 00:02:51.600
potrebna vam je ovakva informacija

00:02:51.600 --> 00:02:55.080
za sve moguće namjene inženjeringa i čelika.

00:02:55.080 --> 00:02:57.060
To je ogromna količina znanja,

00:02:57.060 --> 00:02:59.940
koju imaju milioni ljudi širom društva.

00:02:59.940 --> 00:03:01.260
Kako to možete dobiti?

00:03:01.260 --> 00:03:02.700
Možete probati ankete,

00:03:02.700 --> 00:03:05.460
ali razmislite koliko bi ljudi
trebali da ispitate?

00:03:05.460 --> 00:03:07.590
Svi oni koji pripremaju jela sa proizvodima

00:03:07.590 --> 00:03:10.500
i svi oni koji za početak preuzimaju
dostavu kamionom.

00:03:10.500 --> 00:03:12.300
Brojke bi bile zapanjujuće.

00:03:12.300 --> 00:03:14.430
A ljudi često ni ne znaju šta više vole

00:03:14.430 --> 00:03:16.410
sve dok se ne suoče sa stvarnim izborom.

00:03:16.410 --> 00:03:17.460
Tako da možda neće moći

00:03:17.460 --> 00:03:19.830
da tačno odgovore na anketna pitanja.

00:03:19.830 --> 00:03:21.000
Čak i kada bi mogli,

00:03:21.000 --> 00:03:23.760
do trenutka kada su ankete vraćene i obrađene,

00:03:23.760 --> 00:03:26.160
većina informacija bi bila zastarjela.

00:03:26.160 --> 00:03:28.719
Čak i kada biste mogli dobiti potpune
i pravovremene informacije

00:03:28.719 --> 00:03:30.630
o onome što svi znaju

00:03:30.630 --> 00:03:33.390
što je relevantno za svaku upotrebu
čelika i inženjeringa,

00:03:33.390 --> 00:03:35.280
i dalje bi trebalo da zaključiš iz toga

00:03:35.280 --> 00:03:36.960
gdje graditi prugu.

00:03:36.960 --> 00:03:39.840
Kako biste počeli da shvatate to
brdo podataka?

00:03:39.840 --> 00:03:41.767
Prema riječima Ludwiga von Misisa,

00:03:41.767 --> 00:03:43.740
"Ti bi pipao u mraku."

00:03:43.740 --> 00:03:45.090
Suočili biste se sa onim što je poznato

00:03:45.090 --> 00:03:47.550
kao problem znanja centralnog planiranja.

00:03:47.550 --> 00:03:51.510
Razlog zašto sveobuhvatni socijalizam
neminovno propada.

00:03:51.510 --> 00:03:54.090
Centralni planeri ne mogu dobiti znanje
koje im je potrebno

00:03:54.090 --> 00:03:56.280
u cilju efikasnog planiranja.

00:03:56.280 --> 00:03:59.610
Vi, komesare, jednostavno ne možete
znati na kojim projektima

00:03:59.610 --> 00:04:03.300
oskudna sredstva treba koristiti za
dobrobit nacije.

00:04:03.300 --> 00:04:05.490
Ali sada promijenite misaoni eksperiment.

00:04:05.490 --> 00:04:07.860
Zamislite to negdje u dijelu svijeta

00:04:07.860 --> 00:04:08.880
tržišne ekonomije,

00:04:08.880 --> 00:04:12.090
Vi ste glavni operativni direktor jedne
željezničke kompanije.

00:04:12.090 --> 00:04:14.250
Radite, ne za dobrobit nacije,

00:04:14.250 --> 00:04:16.680
već da ostvarite profit za svoju firmu.

00:04:16.680 --> 00:04:20.250
Želite voditi željezničku prugu od
grada C do grada D.

00:04:20.250 --> 00:04:22.470
Opet, između njih je planinski lanac.

00:04:22.470 --> 00:04:25.020
E sad, kako se odlučuješ za rutu?

00:04:25.020 --> 00:04:26.730
Vi birate šta je najjeftinije.

00:04:26.730 --> 00:04:29.190
Izračunali biste ukupne troškove
svake rute,

00:04:29.190 --> 00:04:31.962
za svaki, množenjem potrebne
količine inženjeringa

00:04:31.962 --> 00:04:33.840
po cijeni inženjeringa,

00:04:33.840 --> 00:04:36.060
i dodajući to potrebnoj količini čelika

00:04:36.060 --> 00:04:37.650
puta cijena čelika.

00:04:37.650 --> 00:04:40.590
Tada biste odabrali ono što manje
košta Vašu kompaniju.

00:04:40.590 --> 00:04:43.080
Možda uopšte ne mislite na dobrobit nacije

00:04:43.080 --> 00:04:44.670
ili društva u cjelini,

00:04:44.670 --> 00:04:46.830
ali, i evo čuda,

00:04:46.830 --> 00:04:49.800
odabirom rute koja je najjeftinija
za Vašu kompaniju,

00:04:49.800 --> 00:04:52.830
na taj način biste izabrali rutu koja
je najbolja za društvo.

00:04:52.830 --> 00:04:54.630
Koristili biste svežanj resursa

00:04:54.630 --> 00:04:57.780
koji je najmanje hitno potreban za druge svrhe.

00:04:57.780 --> 00:04:58.680
Zašto?

00:04:58.680 --> 00:05:01.080
Jer one tržišne cijene po kojima računate

00:05:01.080 --> 00:05:04.590
odražavaju hitnost potrebe za
inženjeringom i čelikom

00:05:04.590 --> 00:05:06.900
u svim njihovim alternativnim upotrebama.

00:05:06.900 --> 00:05:10.067
Na primjer, pretpostavimo da kupci
žele ukusnije obroke

00:05:10.067 --> 00:05:12.930
kupili bi bolje, skuplje proizvode

00:05:12.930 --> 00:05:15.540
da su na polici njihove lokalne prodavnice.

00:05:15.540 --> 00:05:18.360
U stvari, oni nude prodavačima
više za proizvode,

00:05:18.360 --> 00:05:21.390
tako da će trgovci ponuditi poljoprivrednicima
više za proizvode.

00:05:21.390 --> 00:05:22.710
Dakle, poljoprivrednici čiji prinosi

00:05:22.710 --> 00:05:25.260
bi bili dovoljno poboljšani navodnjavanjem,

00:05:25.260 --> 00:05:27.660
ponudiće više za sisteme za navodnjavanje.

00:05:27.660 --> 00:05:29.550
A oni koji grade sisteme za navodnjavanje,

00:05:29.550 --> 00:05:32.040
ponudit će inženjerima više
da ih dizajniraju.

00:05:32.040 --> 00:05:35.520
Sada kada projektovanje sistema za
navodnjavanje bolje plaća inženjere,

00:05:35.520 --> 00:05:37.828
ljudi koji žele da angažuju inženjere
za druge projekte,

00:05:37.828 --> 00:05:39.450
kao što su željeznice,

00:05:39.450 --> 00:05:41.310
morat će im ponuditi barem isto toliko

00:05:41.310 --> 00:05:42.930
da im se isplati.

00:05:42.930 --> 00:05:45.279
Viša cijena govori svima koji
koriste inženjering

00:05:45.279 --> 00:05:48.570
da je iz nekog razloga postalo vrjednije.

00:05:48.570 --> 00:05:50.550
Dakle, možda bi trebali manje koristiti.

00:05:50.550 --> 00:05:53.040
Na taj način, tržišne cijene resursa

00:05:53.040 --> 00:05:55.261
predstavljaju određena znanja
i preferencije

00:05:55.261 --> 00:05:59.620
miliona ljudi koji direktno ili indirektno
koriste te resurse.

00:05:59.910 --> 00:06:01.593
A cijene prenose to znanje

00:06:01.593 --> 00:06:04.710
i te preferencije za sve zainteresovane.

00:06:04.710 --> 00:06:06.720
Samo sa tržišnim cijenama za komunikaciju

00:06:06.720 --> 00:06:09.180
ove ogromne količine ljudskog znanja,

00:06:09.180 --> 00:06:11.220
možemo izračunati najjeftinije načine

00:06:11.220 --> 00:06:12.870
da proizvodimo stvari koje želimo,

00:06:12.870 --> 00:06:15.780
koordinirati naše aktivnosti sa
aktivnostima drugih,

00:06:15.780 --> 00:06:18.780
koristiti resurse tamo gdje
društvo najviše cijeni,

00:06:18.780 --> 00:06:21.903
i time zadovoljiti što više ljudskih želja.

00:06:22.779 --> 00:06:25.696
[muzika]

00:06:25.696 --> 00:06:27.690
Gledajte više Pretplatite se
na Learn Liberty