WEBVTT FILE

1
00:00:00.000 --> 00:00:02.512
Learn Liberty
IHS instituti loyihasi

2
00:00:02.512 --> 00:00:05.340
Xalq-atvor iqtisodiyoti:
Jamiyat tanlovi

3
00:00:05.340 --> 00:00:08.082
- Iqtisodiyot bizga cheksiz istaklar
cheklangan qobiliyat bilan

4
00:00:08.082 --> 00:00:11.247
to'qnashganda odamlar qanday
yo'l tutishini tushuntiradi.

5
00:00:11.547 --> 00:00:14.269
Ushbu tushunchalar benzin
narxi oshganda

6
00:00:14.269 --> 00:00:16.590
avtomashina xaridorlari
xulq-atvorini,

7
00:00:16.590 --> 00:00:18.498
davlat ta'lim subsidiyalari berganda



8
00:00:18.498 --> 00:00:20.635
talabalar xulq-atvorini va davlat
chekishni nazorat qilganda

9
00:00:20.750 --> 00:00:23.331
sigaret ishlab chiqaruvchilar
xulq-atvorini qanday o'zgartirishini

10
00:00:23.331 --> 00:00:25.028
oldindan bilishga yordam beradi.

11
00:00:25.374 --> 00:00:27.235
- Jamiyat tanlovi –
bu inson xulq-atvori to'g'risida

12
00:00:27.235 --> 00:00:29.929
bilgan ilmimizni
davlat sektoridagi odamlarga,

13
00:00:29.929 --> 00:00:31.835
ya'ni, siyosatchilar, byurokratlar,

14
00:00:31.835 --> 00:00:33.493
lobbistlar va saylovchilarga

15
00:00:33.493 --> 00:00:36.282
tadbiq etadi.

16
00:00:36.766 --> 00:00:39.468
Biroq davlat sektorida
ishlaydigan odamlar

17
00:00:39.468 --> 00:00:41.301
xususiy sektor odamlaridan
farq qilmagani tufayli,

18
00:00:41.416 --> 00:00:44.740
biz ushbu insonlarning xulq-atvorini
iqtisodiy prinsiplardan foydalanib,

19
00:00:44.740 --> 00:00:46.442
oldindan aytib berishimiz mumkin.

20
00:00:46.718 --> 00:00:49.182
- Masalan, ovoz berish kabinasiga
kirish uchun manfaati kam,

21
00:00:49.182 --> 00:00:50.815
ammo ovoz berish xarajati

22
00:00:50.815 --> 00:00:52.510
katta bo'lgan odamlarda

23
00:00:52.510 --> 00:00:53.912
saylovda qatnashish rag'bati

24
00:00:53.912 --> 00:00:55.912
kamroq bo'ladi.

25
00:00:56.304 --> 00:00:58.236
Bu esa odamlarni jamiyatga
zararli bo'lgan siyosatlar uchun

26
00:00:58.236 --> 00:00:59.486
ovoz berishiga olib kelishi mumkin.

27
00:00:59.739 --> 00:01:03.179
- Faraz qilaylik, 100 ta odamdan taklif
qilingan qonun bo'yicha ovoz berish so'raladi.

28
00:01:03.455 --> 00:01:05.709
Qonunga binoan davlat
ushbu odamlarning 90 tasini

29
00:01:05.709 --> 00:01:07.989
10 dollardan soliqqa tortadi,

30
00:01:07.989 --> 00:01:09.801
yig'ilgan pulning yarmini yoqib tashlab,

31
00:01:09.801 --> 00:01:12.496
qolgan qismini qolgan
10 ta odamga beradi.

32
00:01:12.496 --> 00:01:15.260
Agar odamlar ushbu qonun
bo'yicha ovoz berishsa,

33
00:01:15.260 --> 00:01:16.956
natija nima bo'ladi?

34
00:01:16.956 --> 00:01:19.378
Soliqqa tortiladigan 90 ta odam
ushbu qonunni yoqtirmaydi

35
00:01:19.378 --> 00:01:20.829
va unga qarshi ovoz beradi.

36
00:01:20.829 --> 00:01:23.685
Ammo qolgan 10 tasi
45 dollardan manfaat ko'radi –

37
00:01:23.685 --> 00:01:25.801
ularga qonun yoqadi va
ular unga ovoz beradi.

38
00:01:26.101 --> 00:01:29.027
Taklif 90 ga 10 ta ovoz bilan
mag'lub bo'ladi.

39
00:01:29.027 --> 00:01:31.472
- Endi, tasavur kiling,
ovoz berishning xarajati bor,

40
00:01:31.472 --> 00:01:33.821
chunki taklif qilinayotgan
qonunlar to'g'risida

41
00:01:33.821 --> 00:01:35.384
xabardor turishning xarajati bor.

42
00:01:35.384 --> 00:01:37.008
Qonunlarni o'qib chiqish xarajatlidir.

43
00:01:37.008 --> 00:01:39.881
Qonunlarning sizga ta'sirini
tushunish xarajatli

44
00:01:39.881 --> 00:01:43.795
va o'rningizdan turish,
saylov uchastkasiga borish,

45
00:01:43.795 --> 00:01:45.419
ovoz berish, uyga qaytish xarajatli.

46
00:01:46.018 --> 00:01:49.242
Faraz qilaylik, ovoz berish xarajati
har bir odamga

47
00:01:49.242 --> 00:01:52.017
15 dollardan tushadi.

48
00:01:52.017 --> 00:01:54.177
Qanday ovoz berishning ahamiyati yo'q –
tarafdormi yoki yo'qmi,

49
00:01:54.177 --> 00:01:57.447
ammo ovoz berish uchun
15 dollar haq to'lash kerak.

50
00:01:57.447 --> 00:01:58.770
Kim ovoz beradi?

51
00:01:58.770 --> 00:02:00.981
10 ta odam albatta ovoz beradi –

52
00:02:00.981 --> 00:02:03.950
agar qonun qabul qilinsa,
har biri 45 dollardan yutadi,

53
00:02:03.950 --> 00:02:07.194
bu esa ovoz berishning 15 dollarlik
xarajatini ortig'i bilan qoplaydi.

54
00:02:07.194 --> 00:02:08.521
Qolgan 90 tasichi?

55
00:02:08.521 --> 00:02:11.492
Ular ovoz bermaydi –
qonun ularga zarar keltiradi,

56
00:02:11.492 --> 00:02:13.492
lekin yomon qonun bilan
yashash xarajati

57
00:02:13.492 --> 00:02:16.132
qonunga qarshi ovoz berish
xarajatidan kichik.

58
00:02:16.132 --> 00:02:18.132
Demak, 90 ta odam uyida qoladi.

59
00:02:18.132 --> 00:02:21.029
Qonun 10 ga 0 ta ovoz bilan
tasdiqlanadi

60
00:02:21.029 --> 00:02:23.029
va jamiyat ahvoli yomonlashadi.

61
00:02:23.029 --> 00:02:25.617
- Bu to'plangan manfaatlar
va tarqalgan xarajatlar

62
00:02:25.617 --> 00:02:26.792
printsipi deb ataladi.

63
00:02:26.792 --> 00:02:29.365
Qonun jamiyatga zararlidir,

64
00:02:29.365 --> 00:02:32.449
bir guruh odam 900 dollarlik
soliq to'laydi.

65
00:02:32.449 --> 00:02:35.298
Qonunning jamiyatga manfaati ham bor:

66
00:02:35.298 --> 00:02:38.677
qolgan bir guruh odam
450 dollarlik manfaat ko'radi.

67
00:02:38.677 --> 00:02:42.276
Jamiyatning xarajati uning
manfaatidan katta bo'lib,

68
00:02:42.276 --> 00:02:45.418
qonun qabul qilinmaganda,
jamiyat ahvoli yaxshiroq bo'ladi.

69
00:02:45.418 --> 00:02:48.205
Lekin qonun qabul qilinadi. Nima uchun?

70
00:02:48.205 --> 00:02:52.252
450 dollarlik manfaat kichik guruh
odamlar o'rtasida taqsimlangani tufayli,

71
00:02:52.252 --> 00:02:54.252
shu guruhning har bir a'zosida

72
00:02:54.252 --> 00:02:56.744
qonunga ovoz berish rag'bat katta.

73
00:02:56.928 --> 00:03:00.672
Biroq 900 dollarlik xarajat
ko'pchilik o'rtasida taqsimlangan,

74
00:03:00.672 --> 00:03:02.602
shuning uchun ko'pchilikning har birida

75
00:03:02.602 --> 00:03:04.997
qonunga qarshi ovoz berishga
rag'bat kamroq.

76
00:03:05.435 --> 00:03:07.969
Agar qonunga qarshi
ovoz berishga rag'bat

77
00:03:07.969 --> 00:03:10.922
ushbu qonunga qarshi ovoz berish
xarajatidan kam bo'lsa,

78
00:03:11.175 --> 00:03:13.384
qonunga qarshi bo'lganlar
ovoz berib ovora ham bo'lmaydi.

79
00:03:13.384 --> 00:03:16.378
- To'plangan manfaatlar va
tarqalgan xarajatlar printsipi

80
00:03:16.378 --> 00:03:19.547
jamiyatga aslida zararli bo'lgan
qonunlar uchun ovoz berishga

81
00:03:19.547 --> 00:03:21.547
kuchli rag'bat yaratadi.

82
00:03:21.731 --> 00:03:24.428
Bu bizga jamiyat tanlovi
iqtisodiyotining davlat sektoridagi

83
00:03:24.428 --> 00:03:26.520
odamlar xulq-atvorini
yaxshiroq tushunishga

84
00:03:26.520 --> 00:03:28.520
yordam beradigan bir misol, xolos.

85
00:03:28.520 --> 00:03:30.171
Iqtisodiyot xususiy sektorda
iste'molchi va

86
00:03:30.171 --> 00:03:31.711
ishlab chiqaruvchilarning
xulq-atvorini tushuntirib,

87
00:03:31.711 --> 00:03:34.085
oldindan aytib berishga
yordam berganidek,

88
00:03:34.200 --> 00:03:37.491
u davlat sektoridagi saylovchilar,
siyosatchilar va byurokratlar

89
00:03:37.491 --> 00:03:40.241
xulq-atvorini tushuntirib,
oldindan aytib berishga yordam beradi.

90
00:03:40.241 --> 00:03:42.928
- Odamlar xulq-atvorini
yaxshiroq tushunsak,

91
00:03:42.928 --> 00:03:44.928
biz iqtisodiyot deb ataydigan

92
00:03:44.928 --> 00:03:46.675
munosabatlar orqali

93
00:03:46.675 --> 00:03:49.612
davlatning jamiyatdagi

94
00:03:49.612 --> 00:03:52.582
muvofiq rolini
yaxshiroq qadrlay olamiz.

95
00:03:52.582 --> 00:04:11.282
[musiqa sadosi]

