WEBVTT FILE

1
00:00:00.000 --> 00:00:02.512
Бостандық туралы біліңіз
Гуманитарлық зерттеулер институты (IHS) 

2
00:00:02.512 --> 00:00:05.340
мінез-құлық экономикасының жобасы:
қоғамдық таңдау

3
00:00:05.340 --> 00:00:08.082
-Экономика адамның шексіз қалаулары 

4
00:00:08.082 --> 00:00:11.247
шектеулі мүмкіндіктермен кездескенде
өзін қалай ұстайтынынан хабар береді. 

5
00:00:11.547 --> 00:00:14.269
Соның арқасында бензин
бағасы көтерілгенде 

6
00:00:14.269 --> 00:00:16.590
автомобиль сатып алушылар өз
мінез-құлқын қалай өзгертетінін, 

7
00:00:16.590 --> 00:00:18.498
үкімет оқу несиесін бергенде 

8
00:00:18.498 --> 00:00:20.635
студенттер мінез-құлқын
қалай өзгертетінін 

9
00:00:20.750 --> 00:00:23.331
және үкімет вейпингті реттегенде
темекі өндірушілер мінез-құлқы

10
00:00:23.331 --> 00:00:25.028
қалай өзгертетінін болжай аламыз.

11
00:00:25.374 --> 00:00:27.235
-Қоғамдық таңдау- 

12
00:00:27.235 --> 00:00:29.929
адам мінез-құлқы туралы білім арқылы

13
00:00:29.929 --> 00:00:31.835
қоғамдық сектор қатысушыларының - 

14
00:00:31.835 --> 00:00:33.493
саясаткерлер,бюрократтар,лоббистер

15
00:00:33.493 --> 00:00:36.282
мен сайлаушылардың мінез-құлқын
түсіндіретін экономика саласы. 

16
00:00:36.766 --> 00:00:39.468
Қоғамдық сектордағы адамдар 

17
00:00:39.468 --> 00:00:42.301
жеке сектордағы адамдардан
өзгеше болмағандықтан, 

18
00:00:42.416 --> 00:00:44.740
экономикалық принциптерді қолданып, 

19
00:00:44.740 --> 00:00:46.442
бұл адамдардың да
мінез-құлқын болжай аламыз.

20
00:00:46.718 --> 00:00:49.182
-Мысалы,сайлау учаскесіне 

21
00:00:49.182 --> 00:00:50.815
барудың пайдасы аз, 

22
00:00:50.815 --> 00:00:52.510
ал дауыс берудің
әлегі көп болғанда, 

23
00:00:52.510 --> 00:00:53.912
сайлаушылардың дауыс беруге 

24
00:00:53.912 --> 00:00:55.912
процессіне қатысудың
ынтасы болмайды. 

25
00:00:56.304 --> 00:00:58.236
Нәтижесінде адамдар қоғамға 

26
00:00:58.236 --> 00:00:59.486
зиянды саясатқа дауыс беруі мүмкін.

27
00:00:59.739 --> 00:01:03.179
-Ұсынылған заңға 100 адамның
дауыс беруі сұралды делік. 

28
00:01:03.455 --> 00:01:05.709
Заңда 90 адамның
әрқайсысына 10$-дан 

29
00:01:05.709 --> 00:01:07.989
салық салынатыны, 

30
00:01:07.989 --> 00:01:09.801
жиналған соманың
жартысы күйіп кетсе,

31
00:01:09.801 --> 00:01:12.496
қалғаны келесі 10 адамға
берілетіні айтылған. 

32
00:01:12.496 --> 00:01:15.260
Адамдарға заңға дауыс
беруге мүмкіндік берсек, 

33
00:01:15.260 --> 00:01:16.956
нәтиже қалай болмақ? 

34
00:01:16.956 --> 00:01:19.378
Салық салынатын 90 адамға
бұл заң ұнамайды 

35
00:01:19.378 --> 00:01:20.829
және оған қарсы дауыс береді. 

36
00:01:20.829 --> 00:01:23.685
Алайда қалған 10 адамның
әрқайсысы 45$ алмақ- 

37
00:01:23.685 --> 00:01:25.801
оларға заң ұнайды
және оған дауыс береді. 

38
00:01:26.101 --> 00:01:29.027
Нәтижесінде 90:10 есебімен
ұсыныс қабылданбайды.

39
00:01:29.027 --> 00:01:31.472
-Ал енді дауыс беру
қымбатқа түссін, 

40
00:01:31.472 --> 00:01:33.821
үкімет ұсынып отырған заң туралы 

41
00:01:33.821 --> 00:01:35.384
біліп отыру қымбат болмақ. 

42
00:01:35.384 --> 00:01:37.008
Заңды оқып шығу қымбатқа түспек. 

43
00:01:37.008 --> 00:01:39.881
Заңның сізге қалай
әсер ететінін түсіну 

44
00:01:39.881 --> 00:01:43.795
қымбат және орныңнан тұрып,
сайлау учаскесіне бару, 

45
00:01:43.795 --> 00:01:45.419
дауыс беру және үйге келу де-шығын.

46
00:01:46.018 --> 00:01:49.242
Әр адам 15$ төлеу арқылы
дауыс бере алатындай, 

47
00:01:49.242 --> 00:01:52.017
тәжірибе жасай аламыз. 

48
00:01:52.017 --> 00:01:54.177
Иә десе де,жоқ десе де,олардың 
қалай дауыс беретіні маңызды емес, 

49
00:01:54.177 --> 00:01:57.447
бірақ дауыс беру үшін 
15$ төлеуі керек. 

50
00:01:57.447 --> 00:01:58.770
Кім дауыс бергісі келеді? 

51
00:01:58.770 --> 00:02:00.981
10 адам міндетті түрде
дауыс бергісі келеді- 

52
00:02:00.981 --> 00:02:03.950
бұл заң қабылданса,
әрқайсысы 45$-дан алмақ- 

53
00:02:03.950 --> 00:02:07.194
бұл дауыс беруге
кететін 15$-дан көп. 

54
00:02:07.194 --> 00:02:08.521
Ал 90 адам ше? 

55
00:02:08.521 --> 00:02:11.492
Олар дауыс бермейді-
заңның оларға зиянды екені анық, 

56
00:02:11.492 --> 00:02:13.492
бірақ нашар заңмен
өмір сүрудің құны 

57
00:02:13.492 --> 00:02:16.132
заңға қарсы дауыс бергеннен төмен. 

58
00:02:16.132 --> 00:02:18.132
Сөйтіп,90 адам үйде қалады. 

59
00:02:18.132 --> 00:02:21.029
Заң 10 : 0 есебімен қабылданады 

60
00:02:21.029 --> 00:02:23.029
және қоғамның жағдайы нашарлайды.

61
00:02:23.029 --> 00:02:25.617
-Бұл шоғырланған пайда мен 

62
00:02:25.617 --> 00:02:26.792
шашыранды шығын принципі деп аталады. 

63
00:02:26.792 --> 00:02:29.365
Заң қоғам үшін шығынды білдіреді, 

64
00:02:29.365 --> 00:02:32.449
адамдардың бір тобы
900$  салық төлейді. 

65
00:02:32.449 --> 00:02:35.298
Заң қоғамға пайда да әкелмек- 

66
00:02:35.298 --> 00:02:38.677
тағы бір топ адам 450$ алмақ. 

67
00:02:38.677 --> 00:02:42.276
Қоғамның шығыны алатын
пайдасынан көбірек, 

68
00:02:42.276 --> 00:02:45.418
осылайша заң қабылданбаса,
қоғам үшін жақсы шешім болар еді. 

69
00:02:45.418 --> 00:02:48.205
Бірақ бұл заң қабылданады.Неліктен?

70
00:02:48.205 --> 00:02:52.252
450$ пайданы шағын топтағы
адамдар бөліп алатындықтан, 

71
00:02:52.252 --> 00:02:54.252
топтағы әрбір адамның 

72
00:02:54.252 --> 00:02:56.744
заңға дауыс беруге
ынтасы өте жоғары. 

73
00:02:56.928 --> 00:03:00.672
900 доллардың құны көп
адамға бөлінетіндіктен, 

74
00:03:00.672 --> 00:03:02.602
үлкен топтағы әр адамның 

75
00:03:02.602 --> 00:03:04.997
заңға қарсы дауыс
беруге ынтасы төмен. 

76
00:03:05.435 --> 00:03:07.969
Заңға қарсы дауыс
берушілердің ынтасы 

77
00:03:07.969 --> 00:03:10.922
заңға қарсы дауыс беру
құнынан төмен болса, 

78
00:03:11.175 --> 00:03:13.384
заңға қарсы адамдар
дауыс беруге бармайды.

79
00:03:13.384 --> 00:03:16.378
-Шоғырланған пайда мен
шашыраңқы шығын принципі 

80
00:03:16.378 --> 00:03:19.547
қоғам үшін зиянды
заңдарға дауыс беруге 

81
00:03:19.547 --> 00:03:21.547
ынталандыруы мүмкін. 

82
00:03:21.731 --> 00:03:24.428
Бұл-қоғамдық таңдау экономикасының 

83
00:03:24.428 --> 00:03:26.520
мемлекеттік сектордағы
адамдардың мінез-құлқын 

84
00:03:26.520 --> 00:03:28.520
жақсылап түсінуге көмек
беруінің бір ғана мысалы. 

85
00:03:28.520 --> 00:03:30.171
Экономика жеке
сектордағы тұтынушылар 

86
00:03:30.171 --> 00:03:31.711
мен өндірушілердің
мінез-құлқын түсініп, 

87
00:03:31.711 --> 00:03:34.085
болжауға көмектесетіні сияқты,
бұл да мемлекеттік сектордағы 

88
00:03:34.200 --> 00:03:37.491
сайлаушылардың,саясаткерлер
мен бюрократтардың 

89
00:03:37.491 --> 00:03:40.241
мінез-құлқын түсінуге
және болжауға көмектеседі.

90
00:03:40.241 --> 00:03:42.928
-Адамдардың мінез-құлқын
жақсы түсінген сайын, 

91
00:03:42.928 --> 00:03:44.928
экономика деп аталатын 

92
00:03:44.928 --> 00:03:46.675
өзара тәуелді қатынаспен байланысқан 

93
00:03:46.675 --> 00:03:49.612
адам қоғамындағы үкіметтің 

94
00:03:49.612 --> 00:03:52.582
тиісті рөлін анықтай аламыз.

95
00:03:52.582 --> 00:04:11.282
[музыка ойналуда]