WEBVTT

00:00:00.000 --> 00:00:03.080
Дали некогаш сте се запрашале зошто земјите

00:00:03.120 --> 00:00:04.410
не можат да печатат повеќе пари

00:00:04.450 --> 00:00:05.520
за да ги исплатат своите долгови,

00:00:05.560 --> 00:00:06.530
или да ги нахранат бездомните.

00:00:06.570 --> 00:00:07.810
или да се намали невработеноста,

00:00:07.850 --> 00:00:10.100
или некое друго прашање?

00:00:10.140 --> 00:00:11.110
Можеби ова изгледа како

00:00:11.150 --> 00:00:12.110
многу смешно прашање,

00:00:12.150 --> 00:00:13.480
Но, сметам дека ова е едно тие теми

00:00:13.520 --> 00:00:15.250
што луѓето се срамат
да ги прашаат.

00:00:15.290 --> 00:00:17.820
ама секогаш има луѓе
кои се љубопитни.

00:00:17.860 --> 00:00:20.500
Краткиот одговор може да биде
сумиран со еден збор -

00:00:20.540 --> 00:00:21.950
Инфлација.

00:00:21.990 --> 00:00:23.130
Инфлацијата се дефинира како

00:00:23.170 --> 00:00:24.650
‘постојано, значајно зголемување

00:00:24.690 --> 00:00:26.400
на општото ниво на цените поради

00:00:26.440 --> 00:00:27.810
зголемувањето на масата пари,

00:00:27.850 --> 00:00:30.190
што може да резултира со
загуба на вредноста на валутата.

00:00:30.230 --> 00:00:31.510
Ама ќе стигнеме и до тоа.

00:00:31.550 --> 00:00:33.200
Прво, треба да дефинираме

00:00:33.240 --> 00:00:36.850
што точно претставуваат...парите.

00:00:36.890 --> 00:00:37.990
Одговорот може се чини дека е очигледен,

00:00:38.030 --> 00:00:40.340
но, нешто што треба да
разберете е дека парите

00:00:40.380 --> 00:00:44.480
немаат никаква вградена вредност.

00:00:44.520 --> 00:00:46.140
Ова значи дека парите сами по себе

00:00:46.180 --> 00:00:47.330
немаат вистинска ведност.

00:00:47.370 --> 00:00:48.570
Тие се сметаат вредни,

00:00:48.610 --> 00:00:50.090
бидејќи со нив може да се купуваат работи.

00:00:50.130 --> 00:00:51.910
Но, ако се најдете на пуст остров,

00:00:51.950 --> 00:00:54.940
парите ќе бидат целосно некорисни.

00:00:54.980 --> 00:00:56.110
Парите единствено имаат вредност

00:00:56.150 --> 00:00:58.010
бидејќи ние веруваме во нивната вредност.

00:00:58.050 --> 00:01:00.110
Ова се нарекува Ефектот на Тинкербел,

00:01:00.150 --> 00:01:02.400
нешто што го научив од Vsauce.

00:01:02.440 --> 00:01:03.620
Ефектот на Тинкербел се користи

00:01:03.660 --> 00:01:05.410
да се опише нешто што постои

00:01:05.450 --> 00:01:07.810
бидејќи ние веруваме дека постои.

00:01:07.850 --> 00:01:09.400
И ова е случај со парите.

00:01:09.440 --> 00:01:10.460
Хипотетички,

00:01:10.500 --> 00:01:11.960
ако луѓето одеднаш почнуваат да веруваат

00:01:12.000 --> 00:01:13.720
дека парите немаат вредност,

00:01:13.760 --> 00:01:16.200
тогаш, тие нема да имаат вредност.

00:01:16.240 --> 00:01:18.020
Се разбира, не беше отсекогаш вака.

00:01:18.060 --> 00:01:19.560
Парите како средство е
присутнo околу еден милениум,

00:01:19.600 --> 00:01:20.610
кога прв пат почнале да се користат,

00:01:20.650 --> 00:01:23.580
се употребувале во форма на стокови пари.

00:01:23.620 --> 00:01:25.890
Се разменувале работи
кои имале вистинска вредност и употреба,

00:01:25.930 --> 00:01:28.500
како сол, зачини, коњи и оружје

00:01:28.540 --> 00:01:30.830
и благородни метали
како злато и сребро,

00:01:30.870 --> 00:01:32.000
кои исто така технички немаат,

00:01:32.040 --> 00:01:33.310
вградена вредност,

00:01:33.350 --> 00:01:34.830
но поради нивната реткост, тие се речиси

00:01:34.870 --> 00:01:37.760
универзално прифатени како валута.

00:01:37.800 --> 00:01:39.670
Потоа, имаме репрезентативни пари.

00:01:39.710 --> 00:01:42.070
Бидејќи е многу тешко
да носите со себе сѐ што поседувате,

00:01:42.110 --> 00:01:44.120
репрезентативните пари имаат повеќе смисла

00:01:44.160 --> 00:01:46.080
Во основа, златото ѝ го давате на банката,

00:01:46.120 --> 00:01:47.550
и тие ви ги чуваат на безбедно,

00:01:47.590 --> 00:01:49.410
а за возврат, ви даваат
парче хартија

00:01:49.450 --> 00:01:51.530
со кое ви признаваат дека поседувате злато.

00:01:51.570 --> 00:01:52.990
Овие парчиња хартија може потоа

00:01:53.030 --> 00:01:54.340
да се користат како пари бидејќи секој

00:01:54.380 --> 00:01:56.560
може да си го поврати златото, во било кое време.

00:01:56.600 --> 00:01:57.560
Но денес,

00:01:57.600 --> 00:01:58.930
Секоја земја во светот

00:01:58.970 --> 00:02:00.860
користи декретни пари.

00:02:00.900 --> 00:02:03.410
Декретните пари бараат вера
и доверба во владата

00:02:03.450 --> 00:02:05.150
дека нивните пари ќе имаат вредност.

00:02:05.190 --> 00:02:06.580
Ако користиме релативно млада земја

00:02:06.620 --> 00:02:07.490
за пример

00:02:07.530 --> 00:02:09.110
Соединетите Држави имаaт поминато низ сите

00:02:09.150 --> 00:02:12.150
3 монетарни системи во рок од 200 години.

00:02:12.190 --> 00:02:14.150
Во 1792 година, кога Соединетите Држави

00:02:14.190 --> 00:02:15.510
престанаа да користат европски пари,

00:02:15.550 --> 00:02:17.040
Актот за монети од 1792 година

00:02:17.080 --> 00:02:19.040
го донесе раѓањето на американскиот долар.

00:02:19.080 --> 00:02:20.660
Американскиот долар беше во форма

00:02:20.700 --> 00:02:22.060
стокови пари, во форма на

00:02:22.100 --> 00:02:24.430
на златни, сребрени и бакарни монети.

00:02:24.470 --> 00:02:26.160
Монетите беа всушност направени од вистинско

00:02:26.200 --> 00:02:27.170
злато, сребро и бакар,

00:02:27.210 --> 00:02:28.230
и вредноста на металот

00:02:28.270 --> 00:02:29.950
од кои беа направени монетите

00:02:29.990 --> 00:02:32.140
беше еднаков со нивната номинална вредност.

00:02:32.180 --> 00:02:33.790
Државата потоа прејде на комбинација од

00:02:33.830 --> 00:02:35.400
стоки и репрезантативни пари

00:02:35.440 --> 00:02:38.100
Со Актот за златен стандард од 1900 година.

00:02:38.140 --> 00:02:39.480
Владата издаде банкноти од долари

00:02:39.520 --> 00:02:42.460
кои можеa да се заменат
за злато во било кое време.

00:02:42.500 --> 00:02:44.530
Златниот стандард е вид
репрезентативни пари

00:02:44.570 --> 00:02:46.530
што многу земји го користеле во тој период.

00:02:46.570 --> 00:02:47.720
Ова беше ефективен начин

00:02:47.760 --> 00:02:48.790
точно да се пресмета

00:02:48.830 --> 00:02:50.630
курсот на размена помеѓу земјите.

00:02:50.670 --> 00:02:52.290
На пример, ако грам злато

00:02:52.330 --> 00:02:55.190
чини 1 фунта во Велика Британија
а 1,50 долари во Америка,

00:02:55.230 --> 00:02:58.790
тогаш лесно може да заклучите
дека 1 фунта е еднаква на 1,50 долари.

00:02:58.830 --> 00:03:00.560
Златните монети беа укинати

00:03:00.600 --> 00:03:01.600
и среброто беше повлечено

00:03:01.640 --> 00:03:02.540
од другите монети,

00:03:02.580 --> 00:03:03.910
со што ефективно се укинаа стоковните пари

00:03:03.950 --> 00:03:05.640
Во Соединетите Американски Држави.

00:03:05.680 --> 00:03:07.310
Во 1971 година, Ричард Никсон

00:03:07.350 --> 00:03:08.900
официјално го укина златниот стандард

00:03:08.940 --> 00:03:11.360
и САД премина на декретни пари.

00:03:11.400 --> 00:03:13.140
Затоа, денешните пари не се поддржани со злато

00:03:13.180 --> 00:03:16.610
или било каква друга вредност.

00:03:16.650 --> 00:03:18.160
Значи, да се вратиме на нашето прашање.

00:03:18.200 --> 00:03:20.270
Графиконот со понуда и побарувачка покажува зошто

00:03:20.310 --> 00:03:21.590
ова води кон покачување на цените.

00:03:21.630 --> 00:03:22.840
Повеќе пари во економијата,

00:03:22.880 --> 00:03:24.240
предизвикува промена
во кривата на побарувачката

00:03:24.280 --> 00:03:25.410
за добрата и услугите.

00:03:25.450 --> 00:03:26.630
Но, бидејќи ова не е поткрепено

00:03:26.670 --> 00:03:28.220
со зголемување на економскиот аутпут,

00:03:28.260 --> 00:03:30.050
цените мора да се покачат.

00:03:30.090 --> 00:03:31.050
Да гледаме на овој начин -

00:03:31.090 --> 00:03:32.820
доколку владата
испечати милион долари

00:03:32.860 --> 00:03:34.580
и им ги испрати на сите во државата,

00:03:34.620 --> 00:03:35.640
што ќе ги натера сите да појдат

00:03:35.680 --> 00:03:37.040
и да купат спортска кола...

00:03:37.080 --> 00:03:38.390
ама, бидејќи, има само ограничено број

00:03:38.430 --> 00:03:39.850
на спортски коли во земјата

00:03:39.890 --> 00:03:41.010
па така, логичната работа што може да се направи

00:03:41.050 --> 00:03:44.340
е да се зголеми цената на спортската кола.

00:03:44.380 --> 00:03:46.340
Ако користиме аналогија за да ја демонстираме оваа ситуација,

00:03:46.380 --> 00:03:47.490
замислете дека има 4 луѓе

00:03:47.530 --> 00:03:48.560
на пуст остров.

00:03:48.600 --> 00:03:50.700
Секој од нив има по 10 овошја.

00:03:50.740 --> 00:03:53.180
Сите овошја имаат еднаква вредност.

00:03:53.220 --> 00:03:55.960
Сега замислете ако луѓето откријат
цела шума со јаболка.

00:03:56.000 --> 00:03:57.960
Номиналната вредност на јаболката се зголемила

00:03:58.000 --> 00:03:59.360
бидејќи сега има многу повеќе јаболка

00:03:59.400 --> 00:04:00.970
но вистинската вредност на едно јаболко

00:04:01.010 --> 00:04:01.970
паднало

00:04:02.010 --> 00:04:03.980
поради зголемувањето на понудата.

00:04:04.020 --> 00:04:05.170
Затоа сега,

00:04:05.210 --> 00:04:06.660
10 јаболка се еднакви на една банана

00:04:06.700 --> 00:04:08.260
бидејќи побарувачката на јаболка е мала.

00:04:08.300 --> 00:04:10.260
Ама е голема за банани.

00:04:10.300 --> 00:04:11.950
Само да појасниме, во оваа аналогија,

00:04:11.990 --> 00:04:13.800
Луѓето ги претставуват различните земји,

00:04:13.840 --> 00:04:15.490
Овошјето ја претставува нивната валута,

00:04:15.530 --> 00:04:18.630
а јаболкниците ги претставуваат
печатените пари.

00:04:18.670 --> 00:04:20.590
Ама не само поради
економската теорија

00:04:20.630 --> 00:04:22.680
знаеме дека печатењето
премногу пари е лоша идеја.

00:04:22.720 --> 00:04:25.470
Има неколку примери
низ поновата историја.

00:04:25.510 --> 00:04:28.660
Најновиот пример е
Зимабабве која во 2008 година,

00:04:28.700 --> 00:04:31.880
претрпе екстремно висока инфлација
поради печатењето на пари.

00:04:31.920 --> 00:04:34.970
Ова се јави како резултат на лошите
одлуки на престедателот Мугабе.

00:04:35.010 --> 00:04:36.730
Кога економијата
тргна на полошо

00:04:36.770 --> 00:04:38.040
Мугабе печатеше повеќе пари

00:04:38.080 --> 00:04:39.870
за да ги плати владините трошоци.

00:04:39.910 --> 00:04:41.690
Ова предизвика инфлацијата
да скокне до небото,

00:04:41.730 --> 00:04:43.690
и во средината на ноември, 2008 година

00:04:43.730 --> 00:04:45.690
Инфлацијата на Зимбабве се качи на ....

00:04:45.730 --> 00:04:47.280
Всушност, стојте, почекајте малце.

00:04:47.320 --> 00:04:49.790
Прво, морам да ви раскажам малку за ситуацијата.

00:04:49.830 --> 00:04:52.220
Инфлацијата во САД
е околу 2%.

00:04:52.260 --> 00:04:53.600
Економистите генерално се согласуваат дека

00:04:53.640 --> 00:04:56.380
нивото на инфлација е оптимално од 1-3%.

00:04:56.420 --> 00:05:00.210
Земјите од првиот свет имаат
стапка на инфлација од 0-5%

00:05:00.250 --> 00:05:02.210
Се вели дека земјата влегла во хипeринфлација

00:05:02.250 --> 00:05:05.580
кога стапката на инфлација надминува 50%,

00:05:05.620 --> 00:05:07.580
Значи...кога ги имате на ум овие информации,

00:05:07.620 --> 00:05:09.580
Инфлацијата во Зимбабве, во својот врв

00:05:09.620 --> 00:05:15.330
достигна 6.5....секстилиони %.

00:05:15.370 --> 00:05:19.850
Или да кажам поинаку,
овој број се искажува со 22 цифри!

00:05:19.890 --> 00:05:21.840
Стана толку лошо што цените се удвојуваа

00:05:21.880 --> 00:05:23.600
на секои 24 часа.

00:05:23.640 --> 00:05:25.250
Владата се обиде да го реши проблемот

00:05:25.290 --> 00:05:26.530
со печатење повеќе и повеќе пари

00:05:26.570 --> 00:05:28.530
со повисоки и повисоки банкноти.

00:05:28.570 --> 00:05:30.440
Исто така, пробаа да ги
отстранат нулите од крајот

00:05:30.480 --> 00:05:32.950
со тројна ревалоризација на
зимбебванскиот долар

00:05:32.990 --> 00:05:34.440
одејќи низ 4 различни валути

00:05:34.480 --> 00:05:36.840
со 4 различчни ИСО кодови.

00:05:36.880 --> 00:05:38.910
Пред конечната реденоминација,
тие печатеа

00:05:38.950 --> 00:05:41.390
банкноти од 100 трилиони долари.

00:05:41.430 --> 00:05:44.090
Луѓето буквално користеа
буриња полни со пари

00:05:44.130 --> 00:05:45.860
за да купат еден леб.

00:05:45.900 --> 00:05:48.700
Владата дури ја направи инфлацијата
незаконска во еден момент,

00:05:48.740 --> 00:05:52.130
и луѓето се апсеа
за покачување на цените.

00:05:52.170 --> 00:05:54.010
Во 2009 година, зимбебванскиот долар

00:05:54.050 --> 00:05:55.290
беше укинат и до ден денес,

00:05:55.330 --> 00:05:57.290
тие сѐуште немаат своја национална валута.

00:05:57.330 --> 00:05:59.580
Граѓаните користат други валути
како на пример американскиот долар,

00:05:59.620 --> 00:06:02.040
фунта стерлинг и евро.

00:06:02.080 --> 00:06:03.460
Пред хиперинфлацијата,

00:06:03.500 --> 00:06:04.610
првиот зимбебвански долар

00:06:04.650 --> 00:06:07.200
изнесуваше $1,25 американски долари.

00:06:07.240 --> 00:06:08.970
Ако банкнотата од 100 трилиони долари

00:06:09.010 --> 00:06:10.630
можеше да се размени по тој курс,

00:06:10.670 --> 00:06:13.090
тогаш банкнотата
ќе вредеше повеќе пари

00:06:13.130 --> 00:06:20.410
отколку што може да се најде
во целиот свет... двапати.

00:06:20.450 --> 00:06:22.100
Но, колку ова и да е смешно,

00:06:22.140 --> 00:06:23.730
ова се сметаше

00:06:23.770 --> 00:06:25.530
за втора најлоша инфлација во историјата,

00:06:25.570 --> 00:06:28.320
после унгарската во 1946 година.

00:06:28.360 --> 00:06:29.920
Иако инфлацијата на Зимбабве својот врв го доживеа

00:06:29.960 --> 00:06:31.650
Во средината на ноември 2008 година,

00:06:31.690 --> 00:06:35.880
Нивната најголема месечна
инфлација изнесуваше 79.6 милијарди %,

00:06:35.920 --> 00:06:39.780
додека пак, месечната инфлација на Унгарија
која се случи во јули, 1946 година,

00:06:39.820 --> 00:06:46.040
изнесуваше 41.9 квадрилиони проценти,
при што цените се удвојуваа на секои 15 часа.

00:06:46.080 --> 00:06:47.520
За да појаснам,

00:06:47.560 --> 00:06:50.360
кај земја со здрава стапка
на инфлација од околу 3%

00:06:50.400 --> 00:06:54.160
цените се удвојуваат секој 23 години.

00:06:54.200 --> 00:06:56.160
Нивната валута се викаше пенго,

00:06:56.200 --> 00:06:58.790
и како што растеше инфлацијата
беше воведено мил-пенгото,

00:06:58.830 --> 00:07:00.790
што беше скратено за милијарда пенго

00:07:00.830 --> 00:07:04.620
што всушност изнесува1 трилион
пенго според кратката скала.

00:07:04.660 --> 00:07:05.710
По однос на фактот која е

00:07:05.750 --> 00:07:07.130
највисоката месечна инфлација,

00:07:07.170 --> 00:07:08.300
Унгарија исто така го држи рекордот

00:07:08.340 --> 00:07:09.950
за банкнота со највисока деноминација

00:07:09.990 --> 00:07:13.480
која некогаш била издадена
банкнота од 100 м.-милиони пенго

00:07:13.520 --> 00:07:15.600
т.е. 100 милиони милијарди,

00:07:15.640 --> 00:07:17.510
што изнесува изнесува 100 квинтилини пенго

00:07:17.550 --> 00:07:19.130
на кратката скала.

00:07:19.170 --> 00:07:23.060
Беа испечатени банкноти од 1 милијарда пенго
ама никогаш не беа издаден

00:07:23.100 --> 00:07:27.880
Во 1941 година, курсот на размена
изнесуваше 5 пенго за 1 американски долар

00:07:27.920 --> 00:07:30.430
Во 1946 година, кога валутата се укина

00:07:30.470 --> 00:07:32.430
работите беа толку надвор од контрола,

00:07:32.470 --> 00:07:36.380
што, ако ги соберевте
сите банкнота во земјата

00:07:36.420 --> 00:07:41.650
заедно имаа вредност од
една десетина од американското пени.

00:07:44.000 --> 00:07:45.840
Унгариjа потоа премина на форинта,

00:07:45.880 --> 00:07:50.070
при што, една форинта изнесуваше
400 октилиони пенго -

00:07:50.110 --> 00:07:54.360
Овој број има 29 нули.

00:07:54.400 --> 00:07:56.360
Затоа, владите не смеат
само да печатат пари

00:07:56.400 --> 00:07:58.960
за да го исплатат својот долг.
Никогаш не зваршува добро.

00:08:01.080 --> 00:08:04.540
Многу е значајно да се разбере
што е јавен долг.

00:08:04.580 --> 00:08:07.370
Јавниот долг е многу повеќе
комплициран од личниот долг.

00:08:07.410 --> 00:08:10.390
Тоа не е само ситуација
каде им должите пари на луѓето.

00:08:10.430 --> 00:08:13.160
Земете ја за пример државата со највисок
јавен долг- Соединетите Американски Држави,

00:08:13.200 --> 00:08:16.610
што моментално има околу
17 трилиони долари долг.

00:08:16.650 --> 00:08:20.160
И сигурно сте свесни
дека земјата кон која САД имаат најголем долг е...

00:08:20.200 --> 00:08:21.720
Кина.

00:08:21.760 --> 00:08:22.890
Иакo ова е вистина,

00:08:22.930 --> 00:08:24.400
некако не носи во заблуда.

00:08:24.440 --> 00:08:27.840
Од вкупниот јавен долг
кон Кина тој изнесува околу 8%.

00:08:27.880 --> 00:08:29.840
Најголем дел од јавниот долг е всушност

00:08:29.880 --> 00:08:31.840
кон Владата на САД,

00:08:31.880 --> 00:08:35.770
кон организации како што се Социјалното Осигурување
или Федералните Резерви.

00:08:35.810 --> 00:08:39.790
Дополнително, уште 30%
е кон граѓаните на САД.

00:08:39.830 --> 00:08:42.610
И иако 8%
од 17 трилиони е сѐуште многу,

00:08:42.650 --> 00:08:44.670
Кина не може да чукне на вратата
на Белата Куќа

00:08:44.710 --> 00:08:47.080
и да побара 1.2 трилиони долари.

00:08:47.120 --> 00:08:49.640
Не функционира така.

00:08:49.680 --> 00:08:53.320
Всушност, министерството за финансии
на САД издава државни обврзници.

00:08:53.360 --> 00:08:54.440
Можете да ги купите овие обврзници

00:08:54.480 --> 00:08:55.850
и државаата
ќе ви плаќа камата

00:08:55.890 --> 00:08:57.360
за обврзницата секоја година.

00:08:57.400 --> 00:08:58.940
Потоа, штом обврзниците доспеат,

00:08:58.980 --> 00:09:01.790
ќе ги купат државниците
обврзници од вас.

00:09:01.830 --> 00:09:04.060
Сега видете, ако земјата започне
да има финансиски проблеми ,

00:09:04.100 --> 00:09:05.570
можеби нема да може да го исплаќа долгот,

00:09:05.610 --> 00:09:08.240
што всушност значи дека
нема да си ги добиете вашите пари.

00:09:08.280 --> 00:09:11.260
Но, САД генерално се смета
земја каде има екстремно мал ризик

00:09:11.300 --> 00:09:13.260
бидејќи американскиот долар
е најшироко користена

00:09:13.300 --> 00:09:15.750
и најдоверлива
валута во светот.

00:09:15.790 --> 00:09:17.660
Дури и во Уставот е запишано дека

00:09:17.700 --> 00:09:21.210
Соединетеите Држави
мора да го плаќаат својот долг.

00:09:21.250 --> 00:09:22.990
Ве оставам со оваа последна мисла

00:09:23.030 --> 00:09:25.120
и мислам дека најдобриот
начин да се сумира

00:09:25.160 --> 00:09:29.130
зошто владите не смеат да печатат
неограничена маса пари.

00:09:29.170 --> 00:09:31.340
'Ако парите растеа на дрва...

00:09:31.380 --> 00:09:35.120
ќе имаа вредност како лисјата'.

00:09:35.160 --> 00:09:38.690
Ви благодарам што гледавте.