WEBVTT FILE

1
00:00:00.000 --> 00:00:07.893
[музыка ойналуда]

2
00:00:07.933 --> 00:00:09.759
-Сәлем,мен Пол Ньюманмен
кездесуге келдім.

3
00:00:09.799 --> 00:00:12.154
-Кездесуге келісіп пе едіңіздер?

4
00:00:12.194 --> 00:00:15.193
-Аһ,оһ,енді мен оған емейл
жазғанмын,содан Gmail

5
00:00:15.233 --> 00:00:16.964
күнтізбесі мені кездесуге
шақырды,оның өзі шақырмады...

6
00:00:17.004 --> 00:00:19.673
-Қазір журналдан қарайық.Ммм...

7
00:00:19.713 --> 00:00:24.225
Егер сіздің аналогтық журналыңыз
iCloud жүйесіне қосылған болса,

8
00:00:24.265 --> 00:00:26.372
әрине..онда болуы керек
-Кітапта жоқ сияқтысыз.

9
00:00:26.412 --> 00:00:30.485
-Окей,тыңдаңыз,мен...ол Facebook
пен Tinder-де «иә» деді, 

10
00:00:30.525 --> 00:00:31.730
яғни ол менің келетінімді біледі.

11
00:00:31.770 --> 00:00:34.728
-Кездесу белгіленген болса,
ол журналда тұрар еді.

12
00:00:34.768 --> 00:00:37.831
-OK, жарайды, былай келісейік.
Маған тек 2 минут бөлсе жетеді. 

13
00:00:37.871 --> 00:00:39.930
Ең аз жалақыны көтермей-ақ 

14
00:00:39.973 --> 00:00:41.474
кедей адамдарға көмектесуге
қатысты өте жақсы идеям бар. 

15
00:00:41.514 --> 00:00:42.329
Әрі қарай жалғастырмас бұрын...

16
00:00:42.369 --> 00:00:45.010
[шыңғырған әйел дауысы]

17
00:00:45.050 --> 00:00:54.517
[музыка ойналуда]

18
00:00:54.581 --> 00:00:57.376
-Сәлем,мен Эндрю Хитонмын,сіздер
EconPop бағдарламасын көріп отырсыздар. 

19
00:00:57.416 --> 00:01:00.039
Біз поп-мәдениет
туындыларында бүркеніп жатқан 

20
00:01:00.079 --> 00:01:03.001
экономикалық қағидаларды
көрсететін боламыз. 

21
00:01:03.041 --> 00:01:04.262
Біз қалаған нәрсеміз шектеулі 

22
00:01:04.302 --> 00:01:06.578
әлемде өмір сүріп жатырмыз.

23
00:01:06.618 --> 00:01:09.217
Ойыншық болсын,ара
немесе виски болсын, 

24
00:01:09.257 --> 00:01:10.830
оның мөлшері шектеулі. 

25
00:01:10.870 --> 00:01:12.579
Экономистердің ұсыныс пен сұраныс 

26
00:01:12.619 --> 00:01:14.579
ұғымдарына арқа сүйеу себебі де осы. 

27
00:01:14.619 --> 00:01:18.259
Олар ара мен вискидің қанша
тұратынын білгісі келеді.

28
00:01:18.299 --> 00:01:20.342
Бұл идея «Хадсаккердің орынбасары» 

29
00:01:20.382 --> 00:01:22.224
фильмінде тамаша көрсетілген. 

30
00:01:22.264 --> 00:01:24.669
Бұл кино шалғайдағы шағын қаладан 

31
00:01:24.709 --> 00:01:25.933
бақыт іздеп үлкен қалаға келген 

32
00:01:25.973 --> 00:01:28.355
ақкөңіл жігіт туралы.

33
00:01:28.404 --> 00:01:30.531
Алаңғасарлығы мен тапқырлығының
арқасында ол мүмкіндіктерден 

34
00:01:30.571 --> 00:01:34.284
қапы қалмай,қиындықтарды жеңеді,
тіпті сүйген қызын да қаратып алады. 

35
00:01:34.324 --> 00:01:35.331
Hudsucker Industries 

36
00:01:35.371 --> 00:01:37.712
президенті атанған соң,
Норвиль Барнс 

37
00:01:37.752 --> 00:01:41.554
гимнастикалық шеңбер ойлап тапты
да,компания оны көптеп шығарды.

38
00:01:41.594 --> 00:01:44.781
Керемет монтаждалған фильмде
ұсыныс пен сұраныстың қалай жұмыс  

39
00:01:44.821 --> 00:01:47.537
істейтіні көрсетіліп,ойыншық бағасы
құлдырап кетеді де күрт көтеріледі. 

40
00:01:47.577 --> 00:01:49.803
Ұсыныс пен сұраныс
былай жұмыс істейді: 

41
00:01:49.843 --> 00:01:52.661
тауар саны шектеулі және
оны көп адам қалап тұрғанда 

42
00:01:52.701 --> 00:01:54.050
баға көтеріледі.

43
00:01:54.090 --> 00:01:57.451
Егер оны алғысы келетіндер аз болса
немесе тауар көп болса,баға түседі. 

44
00:01:57.491 --> 00:01:59.839
Фильмде балалар айналатын 

45
00:01:59.879 --> 00:02:01.839
пластик шеңбермен ойнауға
қызығушылық танытпағанда, 

46
00:02:01.879 --> 00:02:04.743
дүкендердегі гимнастикалық
шеңбер бағасы түсіп жатады. 

47
00:02:04.783 --> 00:02:07.424
Ұсыныс бар,бірақ сұраныс аз.

48
00:02:07.464 --> 00:02:09.890
Содан кейін балалардың
бәрінің көңілі 

49
00:02:09.930 --> 00:02:14.841
Тамагоччи не
Нинтендодан шеңберге ауды. 

50
00:02:14.881 --> 00:02:16.791
Сол кезде баға көтерілді. 

51
00:02:16.831 --> 00:02:19.271
Бірақ осы жеткіншектерге
пластик шеңбер 

52
00:02:19.311 --> 00:02:21.794
бағасын көтеру ашкөздік емес пе? 

53
00:02:21.834 --> 00:02:23.738
Әділ бағасын белгілеп,неліктен
соны ұстап тұрмасқа? 

54
00:02:23.778 --> 00:02:25.738
Бизнесмендер,сіздер балаларды
неге жек көресіздер?

55
00:02:25.778 --> 00:02:28.732
-Әйтеуір қол-аяғымызға
ақы төлетпейтіні жақсы!

56
00:02:28.772 --> 00:02:35.240
[музыка ойналуда]

57
00:02:35.280 --> 00:02:37.287
-Бір жақсысы,ұсыныс пен сұраныс 

58
00:02:37.327 --> 00:02:39.028
баға белгілеуге ғана септеспейді. 

59
00:02:39.068 --> 00:02:42.162
Ол өндірушінің нақты бір өнімді шығару санына
қатысты шешім қабылдауға да көмектеседі. 

60
00:02:42.202 --> 00:02:44.466
Елдің бәрі кофе
сияқты жаңадан шыққан 

61
00:02:44.506 --> 00:02:45.896
бір өнімге әуес болды делік.

62
00:02:45.936 --> 00:02:49.000
Баға өссе,көп мейрамхана мен
сәнді жанар май бекеттері 

63
00:02:49.040 --> 00:02:50.852
әлгі тауарды сату
пайдалы екенін аңғарады. 

64
00:02:50.892 --> 00:02:53.396
Мокко латтені сататын
бизнес саны артқан сайын 

65
00:02:53.436 --> 00:02:55.688
олар бір-бірімен тұтынушы үшін 

66
00:02:55.728 --> 00:02:57.916
бәсекеге түседі де,
баға төмендейді.

67
00:02:57.956 --> 00:03:00.242
Сөйтіп бәріміз қуат алып,
жүйкеміз шиыршық атып жүреді. 

68
00:03:00.282 --> 00:03:02.680
Ұсыныс пен сұраныс болмаса,
кофе де азырақ болып, 

69
00:03:02.720 --> 00:03:05.604
бізге қуатты жаттығу мен дұрыс
ұйықтау арқылы алуға тура келер еді. 

70
00:03:05.644 --> 00:03:07.424
Жо-жоқ, рақмет!

71
00:03:07.464 --> 00:03:10.814
Сіз ұсыныс заңы мен сұраныс заңын
бұзуға әрекет жасасаңыз,не болады? 

72
00:03:10.854 --> 00:03:12.263
Баспана құнын алайық. 

73
00:03:12.303 --> 00:03:13.755
Бәріміз де жағдайы жоқ
адамдарға көмектескіміз келеді. 

74
00:03:13.795 --> 00:03:16.228
Пәтердің жал ақысын нарықтың
анықтауына жол бермей, 

75
00:03:16.268 --> 00:03:17.785
өзіміз белгілеп отырсақ қайтеді?

76
00:03:17.825 --> 00:03:20.451
Сөйтіп,бюрократтар пәтер ақысын
тым жоғары белгілеп қойса, 

77
00:03:20.491 --> 00:03:23.359
ол тым қымбатқа түсіп,оны
ешкімнің қалтасы көтермей қалады.

78
00:03:23.399 --> 00:03:26.354
Сөйтіп,әлгі пәтерлерге вампирлер
қоныстанады. Жаман идея. 

79
00:03:26.394 --> 00:03:28.354
Егер олар тым төмен
баға белгілесе, 

80
00:03:28.394 --> 00:03:30.549
пәтер иелері табыс таппайды.

81
00:03:30.589 --> 00:03:32.306
Пәтер иесі маңдайының
соры бес елі екен! 

82
00:03:32.346 --> 00:03:33.795
Мұндайда 

83
00:03:33.835 --> 00:03:36.530
жаңа пәтерлер салуға
стимул болмайды да, 

84
00:03:36.570 --> 00:03:38.283
баспана дефициті туындайды. 

85
00:03:38.323 --> 00:03:39.516
Пәтер иелері табыс таппайтын
баспананы жөндеп, 

86
00:03:39.556 --> 00:03:41.418
ақша жоғалтқысы келмейді.

87
00:03:41.458 --> 00:03:44.081
Сөйтіп,қиқы-жиқы,алқам-салқам баспана ғана
қалады,ондай жерде кім тұратынын білесіз бе? 

88
00:03:44.121 --> 00:03:45.470
Вампирлер. 

89
00:03:45.510 --> 00:03:48.097
Ұсыныс пен сұраныс еңбек
ақысына да қатысты.

90
00:03:48.137 --> 00:03:50.097
Қаладағы жалғыз дәнекерлеуші
немесе ұста болсаңыз, 

91
00:03:50.137 --> 00:03:52.800
сізге сұраныс көп болады да
қызмет ақысын өкіртіп аласыз, 

92
00:03:52.840 --> 00:03:54.800
содан кейін өзге
дәнекерлеушілер мен ұсталар 

93
00:03:54.840 --> 00:03:56.074
шағала сиақты қаптап келіп алады.

94
00:03:56.114 --> 00:03:58.220
Керісінше,қалада саяхатшы
жүгін жеткізуші көп болса, 

95
00:03:58.260 --> 00:04:00.072
лифтіге сұраныс азайып, 

96
00:04:00.112 --> 00:04:02.387
ортаңқол жүк жеткізушіңіздің
айлығы аз болады. 

97
00:04:02.427 --> 00:04:04.502
Жұмыс күші нарығына енді ғана 

98
00:04:04.542 --> 00:04:06.794
кіргендердің жалақысы әрдайым аз.

99
00:04:06.834 --> 00:04:07.834
Фильмнің басында 

100
00:04:07.874 --> 00:04:09.834
Норвиль жұмыспен қамту
кеңсесінің алдында тұрады. 

101
00:04:09.874 --> 00:04:11.834
Жұмысқа құлшынып тұр,
өзі де жақсы жігіт, 

102
00:04:11.874 --> 00:04:13.113
бірақ оның бір барғызбасы бар- 

103
00:04:13.153 --> 00:04:15.749
кез келген қарапайым жұмысқа
кіру үшін тәжірибе керек.

104
00:04:15.789 --> 00:04:18.805
Алып кел-шауып кел жұмыста
тәжірибеңіз бар ма? 

105
00:04:18.845 --> 00:04:20.285
Уақыт машинасын жасайсыз ба? 

106
00:04:20.325 --> 00:04:23.298
Квант физикасын меңгеріп алса да, 

107
00:04:23.338 --> 00:04:26.053
еш тәжірибесі жоқ жұмысшының
жұмысқа кіруі қиын.

108
00:04:26.093 --> 00:04:27.679
Норвильдің тәжірибесі
болмағандықтан, 

109
00:04:27.719 --> 00:04:30.318
ол карьерасын корпоратив сатысының
ең төменгісі-хат бөлімінен бастайды.

110
00:04:30.358 --> 00:04:32.901
-Мынаны 3-ші қабаттағы хатшылар
бөлмесіне апар! Жылдам!

111
00:04:32.941 --> 00:04:35.633
-Хат өлшеміндегі-жасыл ваучер,
одан үлкені-сары ваучер, 

112
00:04:35.673 --> 00:04:37.325
бандероль өлшеміндегі-күрең ваучер.

113
00:04:37.365 --> 00:04:39.325
-Мынау Марвин Траубқа.Тез, тез!

114
00:04:39.365 --> 00:04:42.153
-Ваучер түсі бұрыс болса,
айлықтан айыппұл ұстайды!

115
00:04:42.193 --> 00:04:45.427
-Әрине Норвильдің алып кел-шауып
кел жұмысының ақысы өте аз. 

116
00:04:45.467 --> 00:04:48.034
Сондықтан оған және өзге де табысы
төмен адамдарға көмектесу үшін 

117
00:04:48.074 --> 00:04:49.660
ең аз жалақы тағайындасақ,не болады?

118
00:04:49.700 --> 00:04:51.432
Адамға өмір сүруіне жететін 

119
00:04:51.472 --> 00:04:53.151
айлық төлеу идеяcы жақсы-ақ, 

120
00:04:53.191 --> 00:04:55.445
онымен толық келісемін. 

121
00:04:55.485 --> 00:04:57.445
Бірақ бұл-күрделі мәселе. 

122
00:04:57.485 --> 00:04:59.658
Норвильдің хат бөліміндегі
қызметі компанияға 

123
00:04:59.698 --> 00:05:01.576
2$ пайда әкеледі делік.

124
00:05:01.616 --> 00:05:04.264
Егер компаниядан оған сағатына
10$ төлеуді талап етсек, 

125
00:05:04.304 --> 00:05:06.556
басшы шығынды азайту үшін оның
жұмысын автоматтандыруы мүмкін 

126
00:05:06.596 --> 00:05:08.556
немесе оны әу баста
жұмысқа мүлдем алмайды. 

127
00:05:08.596 --> 00:05:11.051
Ең аз жалақыны көтеруді
талап ететіндердің бәрі 

128
00:05:11.091 --> 00:05:13.166
Норвильдің мүддесін
күйттеп жүрген жоқ.

129
00:05:13.206 --> 00:05:14.500
Мынаны елестетіп көріңізші: 

130
00:05:14.540 --> 00:05:17.030
бірнеше үлкен корпорация 

131
00:05:17.070 --> 00:05:18.737
ең аз айлықты көтеруді қолдауда. 

132
00:05:18.777 --> 00:05:21.662
Ғимараттың жоғары қабатында
шырттай киініп,сигар тартып 

133
00:05:21.702 --> 00:05:24.750
отырған олигархтың жүрегі
жұмсара қалды ма? Әй,қайдам.

134
00:05:24.790 --> 00:05:27.578
Жұмысшылардың бәрінің еңбек ақысын
көтеруді насихаттау арқылы 

135
00:05:27.618 --> 00:05:30.587
бай конгломераттар шағын
отбасылық ара және виски 

136
00:05:30.627 --> 00:05:32.307
сатушы бәсекелестерін
нарықтан шығарып тастайды.

137
00:05:32.347 --> 00:05:37.465
-Бәсеке әлсірейді,нарықтағы бос
орынды әлгі алпауыттар жайлайды.

138
00:05:37.505 --> 00:05:39.579
-1920-1930-жылдары ақ нәсілділерге
азғана ақшаға жұмыс істеуге 

139
00:05:39.619 --> 00:05:41.791
әзір өзге нәсіл өкілдерімен
бәсекеге түсуге тура келмес үшін 

140
00:05:41.831 --> 00:05:43.791
ең аз жалақыға қатысты
бірнеше заң қабылданды. 

141
00:05:43.831 --> 00:05:47.024
Осылайша,заң шығарушылар терісі
ақ емес халықты жұмыссыз қалдырды.

142
00:05:47.064 --> 00:05:50.555
Жұмыс істейтін америкалықтардың
3%-ға жуығы ең аз айлық алады. 

143
00:05:50.595 --> 00:05:52.358
Осы адамдарды жұмыстан шығарып
жіберу үшін емес,ең аз айлық 

144
00:05:52.398 --> 00:05:55.121
төленетін жұмыс орындарының дені
уақытша екенін атап көрсету үшін айтайын 

145
00:05:55.161 --> 00:05:56.312
-әлгі жұмыстар жай ғана үйренуші,
бастапқы жұмыс орны деңгейінде ғана.

146
00:05:56.352 --> 00:05:58.510
Егер ең аз айлықты өсірсек, 

147
00:05:58.550 --> 00:06:01.258
алғашқы жұмысына кіруді қатты қажет
ететіндердің олай істеуі қиындайды, 

148
00:06:01.298 --> 00:06:04.395
олардың жұмыс орындары
қысқарып қалуы мүмкін. 

149
00:06:04.435 --> 00:06:05.676
Сондықтан ұсыныс пен сұранысты 

150
00:06:05.716 --> 00:06:08.723
еңбекке қатысты қарастырғанда
абай болған жөн.

151
00:06:08.763 --> 00:06:10.723
Ұсыныс пен сұраныс-

152
00:06:10.763 --> 00:06:12.921
нарық күрделілігін
түсіндіруге қолайлы құрал. 

153
00:06:12.961 --> 00:06:15.698
Оның әсерін өзгерту, 

154
00:06:15.738 --> 00:06:17.047
тежеу үшін заң шығаруымыз 

155
00:06:17.087 --> 00:06:20.226
Жердің тартылыс күшін қаулы
шығарып шектеуге тырысу сияқты. 

156
00:06:20.266 --> 00:06:21.696
Айда станция салып алмайынша, 

157
00:06:21.736 --> 00:06:24.142
бұған кірісуіміздің
арты жаман болады.

158
00:06:24.182 --> 00:06:28.183
[музыка ойналуда]