WEBVTT FILE

1
00:00:00.000 --> 00:00:05.000
Dhurimi i parave kushton
më shumë nga sa mendoni

2
00:00:05.000 --> 00:00:10.520
Nuk mund të dhuroni para.
Tingëllon paksa çuditshëm, por është e vërtetë.

3
00:00:10.520 --> 00:00:13.438
Është edhe më e vërtetë
për programet qeveritare

4
00:00:13.438 --> 00:00:16.343
që përpiqen të japin
para përmes granteve,

5
00:00:16.343 --> 00:00:18.623
subvencioneve dhe mënyrave të tjera.

6
00:00:18.623 --> 00:00:20.319
A doni të dini pse?

7
00:00:20.319 --> 00:00:23.421
Për ta shpjeguar,
duhet t'ju flas për diçka

8
00:00:23.421 --> 00:00:25.421
që njihet si "favorkërkues".

9
00:00:25.421 --> 00:00:27.218
Nëse përpiqeni të jepni para,

10
00:00:27.218 --> 00:00:29.912
nëse nuk po ia jepni një personi
ose grupi në veçanti,

11
00:00:29.912 --> 00:00:32.202
pa konkurim,

12
00:00:32.202 --> 00:00:34.909
njerëzit ose firmat do të zgjerojnë burimet

13
00:00:34.909 --> 00:00:37.704
në mënyrë që të marrin
paratë që po shpërndani.

14
00:00:37.704 --> 00:00:42.738
Në të vërtetë, ata po paguajnë
për mundësinë që të marrin paratë.

15
00:00:42.738 --> 00:00:44.884
Kemi një shembull
që të gjithë e njihni:

16
00:00:44.884 --> 00:00:48.821
Supozojnë se një kolegj jep bursë
për esenë më të mirë 20 faqëshe.

17
00:00:48.821 --> 00:00:50.988
Bursa është 10 mijë dollarë.

18
00:00:50.988 --> 00:00:53.837
Në këtë rast, duhet të shkruani

19
00:00:53.837 --> 00:00:56.931
rreth llojit të lules
që dëshironi të jeni.

20
00:00:56.931 --> 00:00:58.998
Paratë që kolegji
dëshiron të dhurojë,

21
00:00:58.998 --> 00:01:01.714
ekonomiksët e quajnë "rentë".

22
00:01:01.714 --> 00:01:05.246
Një rentë është si një çmim, diçka më
shumë sesa mund të merrni normalisht

23
00:01:05.246 --> 00:01:08.530
dhe më shumë sesa mund
të merrni nga çdo aktivitet tjetër.

24
00:01:08.530 --> 00:01:11.136
Renta nuk është vetë problemi,
ose nuk do të ishte

25
00:01:11.136 --> 00:01:13.703
nëse shkolla do ta jepte
atë në formën e një lotarie.

26
00:01:13.703 --> 00:01:18.614
Problemi fillon kur u kërkojmë atyre
të konkurrojnë për këtë shumë parash.

27
00:01:18.614 --> 00:01:21.986
Ky konkurs njihet si
"favorkërkues".

28
00:01:21.986 --> 00:01:24.076
Të gjithë kandidatët do
të shpenzonin shumë kohë

29
00:01:24.076 --> 00:01:26.948
dhe përpjekje
për të bërë esenë më të mirë.

30
00:01:26.948 --> 00:01:31.656
Supozojmë se 100 studentë aplikojnë
për bursën 10 mijë dollarëshe

31
00:01:31.656 --> 00:01:36.041
dhe mesatarisht shpenzojnë 15 orë
për të përgatitur esenë 20 faqëshe.

32
00:01:36.041 --> 00:01:40.437
Supozojmë se koha e tyre për lexim,
kryerjen e detyrave të përditshme

33
00:01:40.437 --> 00:01:43.169
vlenë sa një punë që paguhet me 8 dollarë në orë.

34
00:01:43.169 --> 00:01:46.767
I shtojmë kostot
e këtij konkursi.

35
00:01:46.767 --> 00:01:50.103
Shkolla u përpoq të
dhurojë 10 mijë dollarë,

36
00:01:50.103 --> 00:01:54.833
por studentët shpenzuan më shumë
se 12 mijë dollarë në përpjekje

37
00:01:54.833 --> 00:01:57.531
pa pasur asnjë udhëzim
në këtë proces.

38
00:01:57.531 --> 00:02:01.250
Kjo bursë ishte një humbje
neto në përgjithësi.

39
00:02:01.250 --> 00:02:02.947
Fituesja është më mirë financiarisht,

40
00:02:02.947 --> 00:02:07.000
por edhe përfitimi i saj neto
është më pak se 10 mijë dollarë,

41
00:02:07.000 --> 00:02:09.921
ndërkohë i është dashur të punonte
shumë orë për ta fituar atë.

42
00:02:09.921 --> 00:02:13.674
Me fjalë të tjera,
nuk mund të dhuroni para.

43
00:02:13.674 --> 00:02:17.128
Të paktën jo pa mbartur
shumë kosto gjatë procesit.

44
00:02:17.128 --> 00:02:19.621
Ky është një mësim tepër i
rëndësishëm që duhet të mbahet mend

45
00:02:19.621 --> 00:02:22.788
kur flasim për qeverinë
që dhuron para.

46
00:02:22.788 --> 00:02:25.651
Kur qeveria ka në dispozicion
para për të dhuruar,

47
00:02:25.651 --> 00:02:28.999
njerëzit ose firmat do të
shpenzojnë kohë dhe burime

48
00:02:28.999 --> 00:02:30.755
në garën për atë rentë.

49
00:02:30.755 --> 00:02:34.613
Përmes aplikimeve, propozimeve,
lobimit dhe mjeteve të tjera.

50
00:02:34.613 --> 00:02:37.473
Procesi "favorkërkues" shpërdoron burime

51
00:02:37.473 --> 00:02:40.639
dhe kontratat u jepen kompanive
më të suksesshme lobuese për rentën,

52
00:02:40.639 --> 00:02:45.140
dhe jo kompanive më të
mira në sigurimin e shërbimit

53
00:02:45.140 --> 00:02:48.750
të cilat do të donim
të kontraktoheshin.

54
00:02:48.750 --> 00:02:53.937
Më e keqja, një pjesë e madhe
e fondeve qeveritare që dhurohen keqpërdoren,

55
00:02:53.937 --> 00:02:57.849
shpërdorohen në tenderin për
të fituar rentën që me herën e parë.

56
00:02:57.849 --> 00:03:01.525
Dhe prapëseprapë, shumica
e diskutimit tonë politik

57
00:03:01.525 --> 00:03:06.010
fokusohet në shumën e parave që
duhet të dhurohet dhe kujt,

58
00:03:06.010 --> 00:03:09.314
pa e pranuar problemin
e "favorkërkimit".

59
00:03:09.314 --> 00:03:11.884
Është koha që votuesit,
po ashtu edhe politikanët

60
00:03:11.884 --> 00:03:15.092
të mësojnë se nuk mund
të dhurohen para kështu.

