WEBVTT FILE

1
00:00:00.000 --> 00:00:04.960
Ақшаны тарату сіз ойлағаннан да
қымбатқа түседі

2
00:00:05.000 --> 00:00:10.480
Ақшаны тарата алмайсыз.
Біртүрлі естілсе де,бұл шындық.

3
00:00:10.520 --> 00:00:13.398
Бұл грант,субсидия және 
басқа да қайыр-садақалар 

4
00:00:13.438 --> 00:00:16.303
арқылы ақша таратуға
тырысатын мемлекеттік

5
00:00:16.343 --> 00:00:18.583
бағдарламаларға да қатысты.

6
00:00:18.623 --> 00:00:20.279
Неге екенін білгіңіз келе ме? 

7
00:00:20.319 --> 00:00:23.381
Мұны түсіндіру үшін
пайда іздеушілік деген 

8
00:00:23.421 --> 00:00:25.381
ұғым жайлы айтуым керек.

9
00:00:25.421 --> 00:00:27.178
Ақша бергіңіз келсе, 

10
00:00:27.218 --> 00:00:29.872
адамдар не фирмалар сіздің
ақшаңызды алу үшін 

11
00:00:29.912 --> 00:00:32.162
өз ресурстарын жұмсайды, 

12
00:00:32.202 --> 00:00:34.869
әрине сіз арнайы бір
адамға не топқа беріп, 

13
00:00:34.909 --> 00:00:37.664
ешқандай бәсекелестікке жол бермесеңіз,
бұл басқа жағдай болмақ.

14
00:00:37.704 --> 00:00:42.698
Шындығында,олар ақшаны алу
мүмкіндігі үшін ресурсын жұмсайды.

15
00:00:42.738 --> 00:00:44.844
Бәріңіз білетін мысал мынадай: 

16
00:00:44.884 --> 00:00:48.781
колледж ең үздік 20 беттік эссеге
стипендия тағайындады делік.

17
00:00:48.821 --> 00:00:50.948
Стипендия - 10 000$. 

18
00:00:50.988 --> 00:00:53.797
Сізге қандай гүл 

19
00:00:53.837 --> 00:00:56.891
болғыңыз келетіні
туралы жазу керек.

20
00:00:56.931 --> 00:00:58.958
Колледждің бергісі
келген ақшасын 

21
00:00:58.998 --> 00:01:01.674
экономистер рента деп атайды.

22
00:01:01.714 --> 00:01:05.206
Рента-бұл сыйлық,
ол әдетте алатыныңыздан көп 

23
00:01:05.246 --> 00:01:08.490
және кез-келген басқа әрекет арқылы
табатын ақшаңыздан да көбірек.

24
00:01:08.530 --> 00:01:11.096
Мектеп рентаны лоторея арқылы берсе, 

25
00:01:11.136 --> 00:01:13.663
бұл ешқандай мәселе тудырмас еді.

26
00:01:13.703 --> 00:01:18.574
Ақша үшін бәсекеге түсуді
сұраған кезде мәселе туындайды.

27
00:01:18.614 --> 00:01:21.946
Бұл бәсекелестік
рента іздеу деп аталады.

28
00:01:21.986 --> 00:01:24.036
Барлық үміткерлер өз эссесі 

29
00:01:24.076 --> 00:01:26.908
үздік болу үшін көп
уақыт пен күш жұмсайды.

30
00:01:26.948 --> 00:01:31.616
Сонымен,100 студент
10 000$ стипендияға үміткер делік 

31
00:01:31.656 --> 00:01:36.001
және орташа есеппен 20 беттік эссені
15 сағат жазған.

32
00:01:36.041 --> 00:01:40.397
Олардың оқыған,жұмысын
не үй шаруасын істеген 

33
00:01:40.437 --> 00:01:43.129
1 сағаты шамамен 8$ болсын.

34
00:01:43.169 --> 00:01:46.727
Енді осы жарыстың шығынын қосайық.

35
00:01:46.767 --> 00:01:50.063
Мектеп 10 000$ бермекші, 

36
00:01:50.103 --> 00:01:54.793
бірақ студенттер өздерін
шын мәнінде дамытпай, 

37
00:01:54.833 --> 00:01:57.491
осы процесс үшін 12 000$-дан
артық күш жұмсайды.

38
00:01:57.531 --> 00:02:01.210
Жалпы бұл стипендия
таза шығын болды.

39
00:02:01.250 --> 00:02:02.907
Әрине,жеңімпаздың жағдайы жақсы, 

40
00:02:02.947 --> 00:02:06.960
бірақ оның таза
пайдасы да 10 000$-дан аз, 

41
00:02:07.000 --> 00:02:09.881
себебі осы жарысты жеңу
үшін ол көп еңбек етті.

42
00:02:09.921 --> 00:02:13.634
Басқаша айтқанда,сіз жай ғана
ақша бере алмайсыз. 

43
00:02:13.674 --> 00:02:17.088
Бұл процесте кем дегенде
көп шығындаласыз.

44
00:02:17.128 --> 00:02:19.581
Бұл-үкіметтің ақша
беруін талқылағанда, 

45
00:02:19.621 --> 00:02:22.748
есімізде болатын өте маңызды сабақ.

46
00:02:22.788 --> 00:02:25.611
Үкіметтің беретін ақшасы болғанда, 

47
00:02:25.651 --> 00:02:28.959
адамдар не фирмалар рентаны алу үшін 

48
00:02:28.999 --> 00:02:30.715
уақыт пен ресурстарын жұмсап,
бәсекелеседі.

49
00:02:30.755 --> 00:02:34.573
Өтініш,ұсыныс,лоббизм және
басқа құралдар арқылы жарысады.

50
00:02:34.613 --> 00:02:37.433
Бұл рента алу процесі
ресурстарды ысырап етеді 

51
00:02:37.473 --> 00:02:40.599
және келісімшартты ең жақсы
қызмет көрсететін 

52
00:02:40.639 --> 00:02:45.100
компаниямен емес,рентаға 
лобби жасай алатын 

53
00:02:45.140 --> 00:02:48.710
компаниямен жасауға алып келеді.

54
00:02:48.750 --> 00:02:53.897
Ең сорақысы - берілетін ақшаның
біразы не көп бөлігі ысырап болады, 

55
00:02:53.937 --> 00:02:57.809
рента жарысын ұту үшін бостан
бос далаға шашылады.

56
00:02:57.849 --> 00:03:01.485
Сонда да қанша ақша береміз және 

57
00:03:01.525 --> 00:03:05.970
оны кімге береміз деген сұрақтар
төңірегінде саяси пікірталас жүргізіп, 

58
00:03:06.010 --> 00:03:09.274
рента іздеу мәселесі
туралы ойланбаймыз.

59
00:03:09.314 --> 00:03:11.844
Сайлаушылар мен саясаткерлер 

60
00:03:11.884 --> 00:03:15.092
ақшаны жай бере салмайтынын
білетін уақыт келді.