WEBVTT

1
00:00:03.370 --> 00:00:06.540
(shod musiqa)

2
00:00:09.480 --> 00:00:11.990
- Yangi Zelandiya manzarali tabiati
bilan tanilgan

3
00:00:11.990 --> 00:00:14.060
gullab-yashnayotgan
zamonaviy mamlakatdir.

4
00:00:17.960 --> 00:00:20.910
Yerlarining katta qismida
chorva mollari boqiladi.

5
00:00:20.910 --> 00:00:23.130
(qo'ylar mo'rayapti)

6
00:00:23.130 --> 00:00:25.850
- Bu fermada 4 000 boshga yaqin qo'y

7
00:00:25.850 --> 00:00:27.740
va 400 boshga yaqin sigir bor.

8
00:00:27.740 --> 00:00:29.980
Hayvonlar doim tashqarida o'tlaydi.

9
00:00:29.980 --> 00:00:32.500
Hamma joy ochiq o'tloq,
bu esa chorvaga foydali.

10
00:00:34.310 --> 00:00:36.700
-Yangi Zelandiyada qishloq xo'jaligi

11
00:00:36.700 --> 00:00:37.900
uzun tarixga ega emas.

12
00:00:37.900 --> 00:00:40.790
Ammo bugun bu gullab-yashnayotgan
asosiy sohadir.

13
00:00:44.780 --> 00:00:47.630
Oxirgi o'n yilliklarda
bu mamlakat o'ziga yarasha

14
00:00:47.630 --> 00:00:48.930
qiyinchiliklarni ko'rdi.

15
00:00:49.910 --> 00:00:51.290
Ko'pchilik tirikchiligini yo'qotdi.

16
00:00:52.810 --> 00:00:56.870
Odamlar, hayvonlar, yer
va suv havzalari zarar ko'rdi.

17
00:00:58.150 --> 00:01:00.460
(dramatik musiqa)

18
00:01:00.460 --> 00:01:02.200
- Ba'zilarning hayoti ham buzildi,

19
00:01:02.200 --> 00:01:03.610
rostdan ham jabr bo'ldi.

20
00:01:03.610 --> 00:01:05.420
Rostdan ham jabr bo'ldi, qyinchiliklar bo'ldi

21
00:01:05.420 --> 00:01:06.980
va odamlar g'azabda edi.

22
00:01:06.980 --> 00:01:08.280
O'zimning yaqin o'rtoqlarim

23
00:01:08.280 --> 00:01:10.500
o'sha paytlarda tirikchiligidan ayrildi,

24
00:01:10.500 --> 00:01:11.710
xullas, qiyin edi.

25
00:01:13.370 --> 00:01:14.780
-Mamlakat inqirozda edi

26
00:01:14.780 --> 00:01:18.440
va qandaydir katta o'zgarish
qilish kerakligi aniq edi.

27
00:01:18.440 --> 00:01:21.250
Mehr bilan kivi qushi nomi bilan
ataladigan Yangi Zelandiyaliklar

28
00:01:21.250 --> 00:01:24.840
vaziyatni yengillashtirish
uchun og'ir qadamlar qo'ydi

29
00:01:24.840 --> 00:01:26.520
va dadil islohotlarni tanladi.

30
00:01:29.330 --> 00:01:30.860
Mana shu dalalarda turganingizda

31
00:01:30.860 --> 00:01:33.560
uning tabiiy go'zalligidan
hayratda qolmasdan iloji yo'q.

32
00:01:33.560 --> 00:01:35.630
Haqiqatan ham ajoyib.

33
00:01:35.630 --> 00:01:37.770
30 yil oldin Yangi Zelandiya

34
00:01:37.770 --> 00:01:40.660
iqtisodiy inqiroz yoqasida bo'lganini
tasavvur qilish qiyin.

35
00:01:40.660 --> 00:01:42.350
(dramatik musiqa)

36
00:01:44.200 --> 00:01:47.480
YANGI ZELANDIYA
BOSHQA ORIQ QO'Y KERAK EMAS

37
00:01:52.520 --> 00:01:55.600
Mening ismim Johan Norberg
va men shu go'zal diyorda

38
00:01:55.600 --> 00:01:58.060
qanday qilib kivilar jasorat
va qat'iyat bilan

39
00:01:58.060 --> 00:02:00.180
mamlakatlarini isloh qilib, jahon uchun

40
00:02:00.180 --> 00:02:03.440
haqiqiy kashshofga aylanganliklari
to'g'risida aytib bermoqchiman.

41
00:02:03.480 --> 00:02:05.500
(sokin musiqa)

42
00:02:06.340 --> 00:02:09.150
Yangi Zelandiya Britaniyaning
sobiq koloniyasi bo'lib,

43
00:02:09.150 --> 00:02:12.080
u Qo'shma Qirolliklarining eng katta
savdo hamkori edi.

44
00:02:14.770 --> 00:02:16.730
1950-yillarga kelib aholisi dunyoning

45
00:02:16.730 --> 00:02:18.940
eng balang daromadlariga ega bo'lgan.

46
00:02:20.040 --> 00:02:22.370
Yangi Zelandiya Britaniya imperiyasining

47
00:02:22.370 --> 00:02:25.890
qishloq xo'jalik mahsulotlarining
asosiy ta'minotchisi bo'lgan va

48
00:02:25.890 --> 00:02:28.960
Birlashgan Qirolliklar Yangi Zelandiyaning
eng katta savdo hamkori edi.

49
00:02:31.170 --> 00:02:33.470
(shod gitara musiqasi)

50
00:02:33.470 --> 00:02:36.990
Kashmor ranchosi Yangi Zelandiyaning
Shimoliy orolida joylashgan.

51
00:02:39.020 --> 00:02:42.660
Bill Kashmorning oilasi bu yerlarda
avlodlar davomida ishlab kelgan.

52
00:02:44.920 --> 00:02:48.650
-Bu yerning kattaligi
5 000 akrga yaqin.

53
00:02:50.890 --> 00:02:53.920
Daromadimizning 40 foizi qo'ydan,

54
00:02:55.960 --> 00:02:59.400
15 foizi jundan va qolgani
chorva moldan keladi.

55
00:03:01.500 --> 00:03:02.810
Ikki o'g'lim bor.

56
00:03:02.810 --> 00:03:05.380
Robert ferma ishlarini yuritadi.

57
00:03:08.910 --> 00:03:11.770
- Yangi Zelandiya immigrantlar o'lkasidir,

58
00:03:11.770 --> 00:03:14.210
bu yerga qashshoq ishchilar
yaxshi hayot orzusida

59
00:03:14.210 --> 00:03:16.450
tavakkal qilib kelganlar.

60
00:03:16.450 --> 00:03:18.710
Bill Kashmorning oilasi ham qolganlar kabi

61
00:03:18.710 --> 00:03:21.110
Angliyadan uzoq safar qilib
yerga egalik qilish

62
00:03:21.110 --> 00:03:23.800
orzusida yangi imkoniyatlar uchun kelishgan.

63
00:03:25.430 --> 00:03:27.620
-Uilliam Kashmor bu yerga kelgan

64
00:03:27.620 --> 00:03:29.520
oilamizning birinchi a'sozi edi.

65
00:03:29.520 --> 00:03:31.430
U kishi bobomning otasi bo'lgan.

66
00:03:31.430 --> 00:03:34.360
U bu yerga yigitligida  kelgan, bu yerda yo'llar
ham bo'lmagan, hech narsa bo'lmagan.

67
00:03:35.210 --> 00:03:37.710
Ular yangi davlat qurish uchun
o'rmon kesib, yog'och maydalashgan

68
00:03:38.750 --> 00:03:41.100
va keyinchalik chorvachilik qilishgan.

69
00:03:41.100 --> 00:03:43.360
Ishlari kengayib ketavergan.

70
00:03:44.650 --> 00:03:47.230
(sokin musiqa)

71
00:03:48.210 --> 00:03:50.770
-Bill fermada ishlab katta bo'lgan

72
00:03:50.770 --> 00:03:53.940
va o'ttiz yoshga yaqinlashganda
bo'lajak rafiqasini uchratgan.

73
00:03:54.480 --> 00:03:56.640
-Men fermerlar oilasida tug'ilmaganman.

74
00:03:56.640 --> 00:03:58.980
Lekin fermelar shahrida o'sganman.

75
00:03:58.980 --> 00:04:01.040
Men  34 yildan beri shu yerdaman va...

76
00:04:01.040 --> 00:04:02.940
-Hech ketishga ko'ndirolmayman.

77
00:04:02.940 --> 00:04:03.950
(hamma kuladi)

78
00:04:03.950 --> 00:04:05.120
-Menga shu joy yoqadi.

79
00:04:05.790 --> 00:04:08.180
-Bill va uning rafiqasi fermani
boshqarishni boshlashganda

80
00:04:08.180 --> 00:04:10.300
Yangi Zelandiyaning asosiy savdo hamkori

81
00:04:10.300 --> 00:04:12.150
hanuzgacha Birlashgan Qirolliklar edi.

82
00:04:12.150 --> 00:04:14.550
-O'sha paytlarda hamma narsani
Birlashgan Qirolliklarga sotar edik,

83
00:04:14.550 --> 00:04:16.140
bilasizmi, otam va bobom

84
00:04:16.140 --> 00:04:18.470
hamma narsa Angliyaga ketadi deb aytishardi.

85
00:04:19.640 --> 00:04:22.690
-Ammo 1970-yilllarda Birlashgan Qirolliklar

86
00:04:22.690 --> 00:04:26.580
Yevropa iqtisodiy jamiyatiga qo'shilganida
hamma narsa o'zgardi.

87
00:04:26.580 --> 00:04:29.470
Bu degani Yangi Zelandiya Angliyaning muhim

88
00:04:29.470 --> 00:04:32.190
savro hamkori maqomini birdaniga yo'qotdi.

89
00:04:33.340 --> 00:04:35.470
Bunga javoban Yangi Zelandiya hukumati

90
00:04:35.470 --> 00:04:38.890
fermerlarga subsidiyalar berish orqali
iqtisodiyotni barqarorlashtirmoqchi edi.

91
00:04:41.770 --> 00:04:43.150
-Biroq bizda davlatning

92
00:04:43.150 --> 00:04:45.630
mahsulotlar uchun kafolat
bergan narxi bor edi.

93
00:04:45.630 --> 00:04:48.980
Vaziyat shungacha yetib bordiki,
daromadimizning uchdan biri yoki

94
00:04:48.980 --> 00:04:51.760
undan ko'pi markaziy
hokimiyatdan ta'minlanardi.

95
00:04:53.530 --> 00:04:55.960
Sizga men "oriq qo'y siyosati" deb nomlagan

96
00:04:55.960 --> 00:04:59.000
vaziyat to'g'risida aytay:
bunda fermerlar

97
00:04:59.000 --> 00:05:01.500
har bir qo'y uchun bir dollar yoki
50 sent atrofida

98
00:05:01.500 --> 00:05:03.930
olishgan va bu aqldan ozadigan ahvol edi.

99
00:05:03.930 --> 00:05:07.470
Bu degani qancha chorva ko'p bo'lsa,
shuncha ko'p haq olgansan,

100
00:05:07.470 --> 00:05:09.640
lekin bu sifat oshdi degani emas

101
00:05:09.640 --> 00:05:13.040
yoki bu atrof-muhitga yaxshi degani emas,

102
00:05:13.040 --> 00:05:16.590
chunki yaylovlar chorva bilan to'la edi.

103
00:05:16.590 --> 00:05:18.120
Ahvol  yaxshi emas edi.

104
00:05:19.890 --> 00:05:22.740
-1980-yillarga kelib
fermerlarning ko'piga ayon bo'ldiki

105
00:05:22.740 --> 00:05:24.730
subsidiya siyosati ularning foydasiga

106
00:05:24.730 --> 00:05:26.050
ish bermayapti.

107
00:05:28.340 --> 00:05:31.160
1984-yilda saylangan yangi hukumat

108
00:05:31.160 --> 00:05:33.860
davlatning iqtisodiyotini tubdan o'zgartirdi.

109
00:05:35.870 --> 00:05:39.730
Deyarli bir kunda barcha subsidiyalar
bekor qilindi.

110
00:05:39.730 --> 00:05:41.520
Fermerlar buni qo'llab-quvvatlashdi,

111
00:05:41.520 --> 00:05:43.730
ammo ayni vaqtda savdo to'siqlari ham

112
00:05:43.730 --> 00:05:45.380
olib tashlanganda edi.

113
00:05:45.380 --> 00:05:48.110
Shunda fermerlarning uskuna
xarajatlari kamayib

114
00:05:48.110 --> 00:05:50.860
ular jahon bozorlariga ham
chiqa olishar edi.

115
00:05:52.470 --> 00:05:55.420
-Barcha qishloq xo'jaligi subsidiyalari
bekor qilindi.

116
00:05:56.290 --> 00:05:59.230
Bir kunda daromadimiz 30 foizga qisqardi.

117
00:06:02.160 --> 00:06:04.830
-Yangi Zelandiya fermerlari uchun o'zgarishlar
tez sodir bo'ldi

118
00:06:04.830 --> 00:06:06.420
va qiyinchiliklarni olib keldi.

119
00:06:06.420 --> 00:06:10.020
Foiz stavkalari oshdi,
mulk qiymati pasayib ketdi,

120
00:06:10.020 --> 00:06:12.590
subsidiyalar butunlay bekor bo'ldi.

121
00:06:13.900 --> 00:06:15.870
Bu zarur bo'lgan o'zgarishlar edi,

122
00:06:15.870 --> 00:06:18.700
lekin Billga o'xshagan fermerlarga
oson emas edi.

123
00:06:18.940 --> 00:06:21.720
-O'zgarishlar shunchalik tez
sodir bo'lardiki,

124
00:06:21.720 --> 00:06:23.550
bittasiga endi moslashganda,

125
00:06:23.550 --> 00:06:25.040
keyingisi sodir bo'lardi.

126
00:06:26.540 --> 00:06:28.160
O'sha kunlar juda og'ir edi.

127
00:06:28.160 --> 00:06:29.960
Lekin biz yosh, dadil va qat'iy edik.

128
00:06:32.220 --> 00:06:34.600
Ko'pchilik uchun qaror aniq edi.

129
00:06:34.600 --> 00:06:38.400
Yangi iqtisodiy sharoitga moslashasan
yoki fermadan ayrilasan.

130
00:06:39.980 --> 00:06:42.080
-Keyin vaziyat yaxshilana boshladi.

131
00:06:43.110 --> 00:06:46.150
(shod musiqa)

132
00:06:46.150 --> 00:06:47.440
Men boshqacha yo'l tutdim.

133
00:06:47.440 --> 00:06:49.720
Biz yaxshi genetikadan foydalandik,

134
00:06:49.720 --> 00:06:51.870
ishni yaxshiroq yurita boshladik.

135
00:06:51.870 --> 00:06:54.480
Qo'ylar va sigirlar soni hali ham o'sha-o'sha,

136
00:06:54.480 --> 00:06:56.620
lekin ular 30-50 foiz unumdorroq.

137
00:06:59.480 --> 00:07:00.830
-Yangi Zelandiya bo'ylab

138
00:07:00.830 --> 00:07:03.280
yerini asrab qola olgan fermerlar

139
00:07:03.280 --> 00:07:05.720
birinchi marta xalqaro bozorlarda

140
00:07:05.720 --> 00:07:07.520
raqobat qila olishyapti.

141
00:07:09.400 --> 00:07:10.620
-Aslida, boshqa yo'l yo'q edi.

142
00:07:10.620 --> 00:07:12.960
Yangi Zelandiya dunyoning tagida
joylashgan kichkina bir davlat

143
00:07:12.960 --> 00:07:14.380
lekin biz Qo'shma Shtatlariga mol go'shtini

144
00:07:14.380 --> 00:07:16.460
Buyuk Britaniya, Yevropa va Xitoyga
qo'y go'shtini,

145
00:07:16.460 --> 00:07:18.590
butun dunyoga jun,
meva va sabzavotlar sotib

146
00:07:18.590 --> 00:07:20.700
raqobat qilishimiz kerak
va  hammasini o'zimiz

147
00:07:20.700 --> 00:07:22.740
yetkazib berib,
ham arzonroq sotishimiz lozim.

148
00:07:22.740 --> 00:07:24.100
Demak, raqobat qilishimiz kerak.

149
00:07:26.330 --> 00:07:28.480
Men hech qachon

150
00:07:28.480 --> 00:07:31.080
davlat aralashadigan vaziyatga qaytmasdim.

151
00:07:32.190 --> 00:07:33.740
Men bir narsani o'rgandim:

152
00:07:34.710 --> 00:07:38.050
agar odamlarga to'g'ri rag'bat berilsa,

153
00:07:38.050 --> 00:07:41.250
agar ular davlatdan to'g'ri rag'bat olishsa,
ular ishini bajaradi.

154
00:07:42.380 --> 00:07:44.280
Odamlar o'z tanlovlarini o'zlari qilishsin.

155
00:07:44.280 --> 00:07:47.280
Ular ter to'ksin, o'zlariga,
oilalariga va jamiyatlariga

156
00:07:47.280 --> 00:07:49.780
kerak bo'lgan narsalar uchun kurashsin,

157
00:07:49.780 --> 00:07:51.420
shunda biz

158
00:07:51.420 --> 00:07:52.850
muvaffaqiyatga erishamiz.

159
00:07:54.210 --> 00:07:58.500
Harakatdan barcha manfaat ko'radi,

160
00:07:58.500 --> 00:08:01.100
faqatgina ba'zilar maqsadiga erisholmaydi.

161
00:08:04.250 --> 00:08:06.320
Qishloq xo'jaligi, fermerchilik, biznes

162
00:08:06.320 --> 00:08:08.650
oilamizning qonida bor,
u bizga singib ketgan

163
00:08:08.650 --> 00:08:10.640
va shunday davom etishinii istayman.

164
00:08:10.640 --> 00:08:13.300
(sokin musiqa)

165
00:08:17.180 --> 00:08:26.790
Agar siz subsidiya oladigan fermer bo'lsangiz, siz ko'p sonli
oriq qo'y yoki kam sonli semiz qo'y tanlardizmi? Nega?