WEBVTT 00:00:03.379 --> 00:00:06.546 (muzikë në sfond) 00:00:09.394 --> 00:00:11.990 - Zelanda e Re është një vend modern në zhvillim 00:00:11.990 --> 00:00:12.390 e njohur për peizazhin e saj spektakolar. - Zelanda e Re është një vend modern në zhvillim 00:00:12.390 --> 00:00:14.463 e njohur për peizazhin e saj spektakolar. 00:00:17.838 --> 00:00:20.917 Një pjesë e mirë e së cilës është e mbuluar nga bagëtitë. 00:00:20.917 --> 00:00:23.045 (blegërima delesh në sfond) 00:00:23.130 --> 00:00:25.850 - Në këtë fermë ka më pak se 4000 dele 00:00:25.850 --> 00:00:27.655 dhe rreth 400 lopë që enden nëpër të. 00:00:27.740 --> 00:00:29.980 Bagëtitë qëndrojnë jashtë gjatë gjithë kohës. 00:00:29.980 --> 00:00:32.503 Kjo është një fermë e lirë, e hapur dhe e shëndetshme. 00:00:34.218 --> 00:00:36.568 - Bujqësia nuk është thjesht pjesë e një tradite të hershme 00:00:36.653 --> 00:00:37.900 këtu në Zelandën e re. 00:00:37.900 --> 00:00:40.793 Sot përbën industrinë kryesore në zhvillim. 00:00:44.780 --> 00:00:46.141 Në dekadat e fundit 00:00:46.226 --> 00:00:49.018 ky vend ka vuajtur shumë. 00:00:49.857 --> 00:00:51.650 Shumë njerëz humbën burimin e të ardhurave të tyre. 00:00:52.810 --> 00:00:56.873 Njerëzit, kafshët, toka dhe rrjedhat ujore u goditën rëndë. 00:00:58.157 --> 00:01:00.460 (muzikë dramatike në sfond) 00:01:00.460 --> 00:01:02.200 - Disa jetë u rrënuan 00:01:02.200 --> 00:01:03.610 dhe pati shumë vuajtje. 00:01:03.610 --> 00:01:05.420 Pati mundime dhe dëme të rënda 00:01:05.420 --> 00:01:06.980 dhe shumë zemërim. 00:01:06.980 --> 00:01:08.280 Po, pata disa miq të mirë 00:01:08.280 --> 00:01:10.500 që humbën gjithçka që kishin në atë kohë 00:01:10.500 --> 00:01:11.713 dhe ishte tepër e vështirë. 00:01:13.278 --> 00:01:14.780 - Vendi u kaplua nga kriza 00:01:14.780 --> 00:01:18.440 dhe ishte e qartë se duhej bërë diçka drastike. 00:01:18.440 --> 00:01:21.250 Neozelandezët ose Kivit, siç thirren me dashuri, 00:01:21.250 --> 00:01:24.840 morën masa të dhimbshme, por të nevojshme për të ndaluar përkeqësimin e situatës 00:01:24.840 --> 00:01:26.523 dhe u miratuan reforma të guximshme. 00:01:29.330 --> 00:01:30.860 Kur shkelni mbi këto tokë, 00:01:30.860 --> 00:01:33.560 nuk mund të mos mrekulloheni nga bukuria natyrore. 00:01:33.560 --> 00:01:35.469 Është vërtet mahnitëse. 00:01:35.555 --> 00:01:37.770 Është e vështirë të imagjinohet se 30 vjet më parë 00:01:37.770 --> 00:01:40.666 Zelanda e Re ishte në prag të rrënimit ekonomik. 00:01:40.666 --> 00:01:42.312 (muzikë dramatike në sfond) 00:01:43.750 --> 00:01:47.480 ZELANDA E RE POLITIKA "JO MË DELE TË DOBËTA" 00:01:52.520 --> 00:01:55.130 - Unë jam Johan Norberg dhe ndodhem këtu në këtë tokë të bukur 00:01:55.130 --> 00:01:57.250 për të përcjellë historinë se si Kivit 00:01:57.250 --> 00:02:00.037 e morën situatën në dorë, e reformuan vendin 00:02:00.122 --> 00:02:02.918 dhe u bënë pionierë të vërtetë të botës. 00:02:02.918 --> 00:02:05.501 (muzikë e qetë në sfond) 00:02:06.287 --> 00:02:09.150 - Zelanda e Re është një ish-koloni britanike 00:02:09.150 --> 00:02:11.583 dhe Mbretëria e Bashkuar u bë partneri i saj më i madh tregtar. 00:02:14.770 --> 00:02:16.730 Gjatë viteve 1950, njerëzit këtu fitonin 00:02:16.730 --> 00:02:18.943 mes nga të ardhurave më të larta në botë. 00:02:20.040 --> 00:02:22.370 Zelanda e Re ishte një nga furnitorët kryesorë bujqësorë 00:02:22.370 --> 00:02:25.890 të perandorisë britanike, dhe Mbretëria e Bashkuar përbënte 00:02:25.890 --> 00:02:27.433 tregun kryesor të Zelandës së Re. 00:02:31.178 --> 00:02:33.305 (muzikë në sfond) 00:02:33.391 --> 00:02:36.993 Ferma Cashmore shtrihet në ishullin verior të Zelandës së Re. 00:02:38.940 --> 00:02:42.663 Familja e Bill Cashmore e ka punuar këtë tokë për breza me radhë. 00:02:44.811 --> 00:02:48.653 - Po, pra, kjo pronë është pak më e vogël se 2000 hektarë. 00:02:50.769 --> 00:02:53.923 40% e të ardhurave vijnë nga delet, 00:02:55.860 --> 00:02:59.523 15% nga leshi dhe pjesa tjetër nga lopët. 00:03:01.746 --> 00:03:02.810 Unë kam dy djem. 00:03:02.810 --> 00:03:05.383 Robert menaxhon fermën e familjes këtu. 00:03:08.838 --> 00:03:11.770 - Zelanda e Re është ishull emigrantësh 00:03:11.770 --> 00:03:14.210 ku punëtorët e varfër ndërmorën rreziqe të mëdha 00:03:14.210 --> 00:03:16.450 me shpresën për një jetë më të mirë. 00:03:16.450 --> 00:03:18.710 Si shumë të tjerë, familja e Bill Cashmore 00:03:18.710 --> 00:03:21.110 ndërmorën udhëtimin e gjatë nga Anglia me ëndrrën 00:03:21.110 --> 00:03:23.803 për të zotëruar toka dhe pasur mundësi të reja. 00:03:25.356 --> 00:03:28.020 - Kështu që, William Cashmore ishte i pari nga familja jonë 00:03:28.020 --> 00:03:29.020 që erdhi këtu. 00:03:29.020 --> 00:03:31.430 Ai ishte stërgjyshi im. 00:03:31.430 --> 00:03:34.363 Pra, kur u vendos këtu si i ri, nuk kishte rrugë; nuk kishte asgjë. 00:03:34.960 --> 00:03:37.710 Ata ishin përpunues druri që zhvilluan një komb të ri 00:03:38.657 --> 00:03:41.103 dhe më pas filluan të merreshin me bagëti. 00:03:41.103 --> 00:03:43.363 Ata u zhvilluan gjithnjë e më shumë. 00:03:44.655 --> 00:03:47.238 (muzikë e qetë në sfond) 00:03:48.117 --> 00:03:50.657 - Billi u rrit, duke punuar në fermë 00:03:50.742 --> 00:03:53.283 dhe në fund të të njëzetave takoi gruan e tij të ardhshme. 00:03:54.280 --> 00:03:56.040 - Unë nuk vij nga familje fermere, 00:03:56.040 --> 00:03:58.470 por nga një qytezë-fermë. 00:03:58.470 --> 00:04:01.440 Kam jetuar këtu prej 34 vitesh dhe po... 00:04:01.440 --> 00:04:02.662 - S'po e largoj dot. 00:04:02.662 --> 00:04:03.950 (të qeshura) 00:04:03.950 --> 00:04:04.783 - Më pëlqen. 00:04:05.790 --> 00:04:07.960 - Kur Bill me bashkëshorten morën në zotërim fermën, 00:04:07.960 --> 00:04:09.780 partneri kryesor tregtar i Zelandës së Re 00:04:09.780 --> 00:04:12.150 ishte ende Mbretëria e Bashkuar. 00:04:12.150 --> 00:04:14.550 - Pra, dikur shisnim gjithçka në Mbretërinë e Bashkuar, 00:04:14.550 --> 00:04:16.480 si të them, ashtu siç thoshin babai dhe gjyshi im 00:04:16.480 --> 00:04:18.470 që gjithçka shkonte në Angli. 00:04:19.490 --> 00:04:22.690 - Por e gjitha kjo, ndryshoi në vitet 1970 00:04:22.690 --> 00:04:26.421 kur Mbretëria e Bashkuar u bë pjesë e Komunitetit Ekonomik Evropian. 00:04:26.506 --> 00:04:29.470 Kjo do të thoshte se Zelanda e Re humbi menjëherë 00:04:29.470 --> 00:04:32.193 statusin e saj të favorizuar tregtar me Anglinë. 00:04:33.220 --> 00:04:35.470 Në përgjigje të kësaj, qeveria e Zelandës së Re 00:04:35.470 --> 00:04:38.893 u përpoq të stabilizonte ekonominë, duke subvencionuar fermerët. 00:04:41.770 --> 00:04:43.420 - Por ajo që kishim ishin shuma të garantuara 00:04:43.420 --> 00:04:45.630 që do të merrnin për çështje të ndryshme nga qeveria. 00:04:45.630 --> 00:04:49.550 Dhe arritëm deri aty sa një e treta ose një pjesë e mirë e të ardhurave tona 00:04:49.550 --> 00:04:51.763 siguroheshin nga qeveria qendrore. 00:04:53.530 --> 00:04:55.290 Pra, më lejoni t'ju flas për atë që unë e quaj 00:04:55.290 --> 00:04:59.000 "politika e deles së dobët", në bazë të së cilës fermerët merrnin 00:04:59.000 --> 00:05:00.730 një dollar për dele, mendoj se aq ishte për mua ose 00:05:00.730 --> 00:05:03.930 50 cent apo diçka e tillë dhe ishte çmenduri. 00:05:03.930 --> 00:05:07.470 Sepse sa më shumë dele të kishe, aq më shumë paguheshe 00:05:07.470 --> 00:05:09.890 për to, por kjo nuk do të thoshte 00:05:09.890 --> 00:05:12.480 se cilësia që siguroje ishte më e mirë 00:05:12.480 --> 00:05:13.830 ose nëse kjo ishte e dobishme për mjedisin 00:05:13.830 --> 00:05:16.623 që të kishe... tufa të tepërta në toka të varfra? 00:05:16.708 --> 00:05:17.714 Jo, nuk ishte. 00:05:19.831 --> 00:05:22.740 - Nga fillimi i viteve 1980, ishte e qartë për shumë fermerë 00:05:22.740 --> 00:05:24.730 se programi i subvencioneve nuk po funksiononte 00:05:24.730 --> 00:05:26.053 në favor të tyre. 00:05:28.271 --> 00:05:31.160 Në 1984, u zgjodh një qeveri e re 00:05:31.160 --> 00:05:33.860 që reformoi në mënyrë dramatike ekonominë e vendit. 00:05:35.781 --> 00:05:39.730 Praktikisht, të gjitha subvencionet u shfuqizuan menjëherë. 00:05:39.730 --> 00:05:41.520 Fermerët e mbështetën këtë reformë, 00:05:41.520 --> 00:05:44.561 me kusht, që njëherazi, të hiqeshin kufizimet tregtare. 00:05:45.380 --> 00:05:48.110 Në këtë mënyrë, kostot e pajisjeve bujqësore do të uleshin 00:05:48.110 --> 00:05:50.860 dhe fermerët do të kishin gjithashtu qasje në tregjet botërore. 00:05:52.470 --> 00:05:54.720 - Të gjitha subvencionet bujqësore u shfuqizuan. 00:05:56.290 --> 00:05:59.233 Kështu që, të ardhurat tona u ulën menjëherë me 30%. 00:06:02.095 --> 00:06:04.830 - Ndryshimet për fermerët neozelandezë ndodhën shpejt 00:06:04.830 --> 00:06:06.420 dhe patën një ndikim të madh. 00:06:06.420 --> 00:06:10.020 Normat e interesit u rritën, vlera e pronave u ul, 00:06:10.020 --> 00:06:12.593 subvencionet u hoqën menjëherë. 00:06:13.781 --> 00:06:15.870 Këto ndryshime ishin të nevojshme, 00:06:15.870 --> 00:06:18.863 por nuk e bënë më të lehtë për fermerët si Bill. 00:06:20.020 --> 00:06:21.340 - Gjithçka po ndodhte aq shpejt, 00:06:21.340 --> 00:06:23.552 saqë ishte e vështirë të përshtateshe me ndryshimin aktual 00:06:23.552 --> 00:06:25.043 kur, ndërkohë, të shfaqej tjetri. 00:06:25.989 --> 00:06:28.160 Ato ishin ditë shumë të vështira. 00:06:28.160 --> 00:06:29.960 Ishe i pafuqishëm, i dobët, por i vendosur. 00:06:32.220 --> 00:06:34.600 - Për shumicën, vendimi ishte i qartë: 00:06:34.600 --> 00:06:38.403 Prano realitetin e ri ekonomik ose humb fermën. 00:06:40.230 --> 00:06:42.083 - Dhe më pas gjërat filluan të përmirësoheshin. 00:06:43.115 --> 00:06:46.150 (muzikë në sfond) 00:06:46.150 --> 00:06:47.440 Kështu që, kam kombinuar disa gjëra. 00:06:47.440 --> 00:06:49.260 Ne kemi zhvilluar gjenetikën; 00:06:49.260 --> 00:06:51.870 kemi përdorur praktika më të mira menaxhimi. 00:06:51.870 --> 00:06:53.920 I njëjti numër delesh, i njëjti numër lopësh, 00:06:53.920 --> 00:06:56.623 por prodhimi është rritur me 30% deri në 50% më shumë. 00:06:59.480 --> 00:07:00.830 - Në mbarë Zelandën e Re 00:07:00.830 --> 00:07:03.280 fermerët që arritën të mbanin tokat e tyre 00:07:03.280 --> 00:07:05.720 patën mundësi që të konkurronin në tregun ndërkombëtar 00:07:05.720 --> 00:07:06.783 si kurrë më parë. 00:07:09.680 --> 00:07:11.180 - Epo, nuk kishim zgjidhje tjetër. 00:07:11.180 --> 00:07:12.120 Zelanda e Re është një vend i vogël 00:07:12.120 --> 00:07:13.900 në fund të botës dhe na duhet të konkurrojmë, 00:07:13.900 --> 00:07:15.950 duke shitur mish viçi në Shtetet e Bashkuara, 00:07:15.950 --> 00:07:18.590 mish qengji në Britani, Evropë dhe Kinë dhe lesh deleje kudo 00:07:18.590 --> 00:07:20.260 dhe fruta e perime dhe çdo gjë tjetër që prodhojmë, 00:07:20.260 --> 00:07:22.090 na duhet që t'i dërgojmë atje dhe prapë të shesim më lirë, 00:07:22.090 --> 00:07:23.000 sesa mund t'i shisni ju. 00:07:23.000 --> 00:07:24.100 Pra, duhet të konkurrojmë. 00:07:26.330 --> 00:07:28.480 Nuk do doja kurrë që të kthehesha pas 00:07:28.480 --> 00:07:31.080 tek ato çështje që përfshijnë qeverinë. 00:07:32.190 --> 00:07:33.740 Një gjë që kam mësuar 00:07:34.710 --> 00:07:38.050 është se kur individëve u ofrohen stimujt 00:07:38.050 --> 00:07:41.481 dhe iniciativat e duhura nga politikanët, do të jenë të suksesshëm. 00:07:42.380 --> 00:07:44.280 Kështu që, lërini njerëzit të bëjnë zgjedhjet e tyre personale. 00:07:44.280 --> 00:07:46.470 Lërini të punojnë fort dhe të sakrifikojnë 00:07:46.470 --> 00:07:48.280 për të arritur atë që duan për veten e tyre, 00:07:48.280 --> 00:07:51.420 për familjen dhe komunitetet e tyre 00:07:51.420 --> 00:07:52.853 dhe kështu ia dilet mbanë. 00:07:54.001 --> 00:07:58.500 Sa më shumë të përpiqeni të shpërndani përfitimet gjithandej, 00:07:58.500 --> 00:08:01.100 atëherë do të merrni shumë pak, që nuk do të jetë e mjaftueshme. 00:08:04.085 --> 00:08:06.320 Në familjen tonë, bujqësinë, blegtorinë, punën 00:08:06.320 --> 00:08:08.830 dhe biznesin i kemi në gjak; i kemi në gjen 00:08:08.830 --> 00:08:10.641 dhe këto të vazhdojnë sa jeta. 00:08:10.641 --> 00:08:13.308 (Muzikë e qetë në sfond) 00:08:16.441 --> 00:08:21.000 Nëse do të ishit fermer i subvencionuar, do të preferonit të kishit 00:08:21.441 --> 00:08:26.790 më shumë dele të dobëta apo më pak, por të majme? Pse?