WEBVTT FILE

1
00:00:00.000 --> 00:00:05.237
Қытырлақ картоп қашан
жай ғана чипсі емес?

2
00:00:05.277 --> 00:00:06.875
Ол сыртқы әсерге айналғанда.

3
00:00:06.915 --> 00:00:12.156
[музыка ойналуда]

4
00:00:12.196 --> 00:00:15.256
Сыртқы әсер-мысалы,
Арт пен Бетти тәрізді 

5
00:00:15.296 --> 00:00:17.863
екі адам арасындағы транзакцияның 

6
00:00:17.903 --> 00:00:23.435
Карл атты үшінші адамға оның
рұқсатынсыз әсер етуі.

7
00:00:23.475 --> 00:00:26.486
Арт Беттиге қытырлақ
картоп сатады делік.

8
00:00:26.526 --> 00:00:29.428
Бетти қытырлақ картопты
шынымен ұнатады.

9
00:00:29.468 --> 00:00:32.885
Ол қапшықты ашып,қытырлақтарды
жегісі келеді.

10
00:00:32.925 --> 00:00:36.924
Ол қатты дыбыс шығарып,
қытырлатып жейді.

11
00:00:36.964 --> 00:00:42.207
Қараңызшы,ол мұны
сондай жақсы көреді.

12
00:00:42.254 --> 00:00:45.760
Бірақ ол қатты дыбыс шығарса да,
ол жерде Карл сияқты 

13
00:00:45.800 --> 00:00:49.839
адам болмаса,ешқандай
сыртқы әсер туындамайды.

14
00:00:49.879 --> 00:00:52.893
Арт сатудан, ал Бетти 

15
00:00:52.933 --> 00:00:55.306
өнімді сатып алудан
пайда көретіні анық, 

16
00:00:55.354 --> 00:00:57.314
өйткені бұл айырбас
ерікті түрде жүрді.

17
00:00:57.354 --> 00:01:01.122
Алайда Карл теріс
сыртқы әсерге ұшырайды.

18
00:01:01.162 --> 00:01:03.242
Ол зардап шегуде.
Оның аузына ештеңе тимесе де, 

19
00:01:03.282 --> 00:01:07.008
ол осы қытырды тыңдауға мәжбүр.

20
00:01:07.048 --> 00:01:09.380
Шынында да жағымсыз.

21
00:01:09.420 --> 00:01:11.822
Сонымен,сыртқы әсер орын
алу үшін үш тарап қажет: 

22
00:01:11.862 --> 00:01:15.825
сатушы,сатып алушы және
транзакцияға өз еркімен 

23
00:01:15.865 --> 00:01:19.612
қатыспайтын кем дегенде бір адам.

24
00:01:19.652 --> 00:01:21.306
Алдыңғы видеода 

25
00:01:21.346 --> 00:01:24.777
бағалар адамдарға не істеу
керектігінен хабар береді деген едім.

26
00:01:24.817 --> 00:01:26.040
Алайда сыртқы әсер болғанда, 

27
00:01:26.080 --> 00:01:29.092
бағалар бізге керекті
бар ақпаратты бере ме? 

28
00:01:29.132 --> 00:01:31.657
Жауабы:«жоқ»,өйткені
сыртқы әсерлерге байланысты 

29
00:01:31.697 --> 00:01:36.446
заттың бағасы мен оның
нақты шығыны - әр түрлі шама.

30
00:01:36.486 --> 00:01:39.772
Мұндағы баға-Беттидің 
Артқа төлеген сомасы.

31
00:01:39.812 --> 00:01:42.758
Алайда мұның шығыны-Беттидің
Артқа төлеген сомасы 

32
00:01:42.798 --> 00:01:44.360
мен сабақ кезінде 

33
00:01:44.400 --> 00:01:48.580
Беттидің қытырынан туындаған
зиянның қосындысы.

34
00:01:48.620 --> 00:01:52.050
Сыртқы әсерлердің проблемасы мұнда: 

35
00:01:52.090 --> 00:01:54.050
баға мәміленің шығынын
толықтай көрсетпейді.

36
00:01:54.090 --> 00:01:57.003
Есесіне кейбір шығындарды 

37
00:01:57.043 --> 00:01:59.165
бұған еш қатысы жоқ адамдар көтереді.

38
00:01:59.205 --> 00:02:02.719
Бұл мәселені бағаны жалпы
шығынмен теңестіру 

39
00:02:02.759 --> 00:02:05.837
арқылы шешуге болатын сияқты.

40
00:02:05.877 --> 00:02:09.416
Көп адам оны салықпен түзетуге
болады деп түсінеді.

41
00:02:09.456 --> 00:02:12.642
Басқаша айтқанда,транзакцияның
толық шығынын көтерту үшін, 

42
00:02:12.682 --> 00:02:15.532
сатып алушы мен сатушыға
нарықтық баға 

43
00:02:15.572 --> 00:02:17.992
мен нақты шығын арасындағы 

44
00:02:18.032 --> 00:02:20.809
айырмашылыққа
тең салық салынбақ.

45
00:02:20.849 --> 00:02:24.769
Мұны экономистер шығынды
бағаға қосу деп атайды.

46
00:02:24.809 --> 00:02:28.140
Әрине,үкіметке жүгінбей де
шешуге болады.

47
00:02:28.180 --> 00:02:32.239
Мәселен,сыртқы әсерді әдеп
арқылы шешуге болады.

48
00:02:32.279 --> 00:02:35.078
Карл Беттидің қытырлатқаны
оның мазасын алғанын айтса, 

49
00:02:35.118 --> 00:02:37.852
Бетти кешірім сұрап,тоқтауы мүмкін.

50
00:02:37.892 --> 00:02:41.721
Тағы да Р.Х.Коуз ұсынған
келіссөздер бар.

51
00:02:41.761 --> 00:02:43.511
Карл шағымданса, 

52
00:02:43.551 --> 00:02:46.917
Бетти Карлмен қытырлағын бөлісу
арқылы қосымша төлем жасайды.

53
00:02:46.957 --> 00:02:51.440
Карл да қытырлатып жегенде,сыртқы
әсер болмайды,тек қытырлақтар қалады.

54
00:02:51.480 --> 00:02:53.873
Бұл шешімдер нәтиже бермесе, 

55
00:02:53.924 --> 00:02:57.630
мәселені үкімет арқылы салықпен
түзету оңайға түспейді.

56
00:02:57.670 --> 00:03:00.363
Есіңізде болсын,бар мәселе-ақпаратта.

57
00:03:00.403 --> 00:03:03.923
Баға шығын туралы толық
ақпаратты көрсетпейді.

58
00:03:03.963 --> 00:03:06.827
Бірақ нақты ақпаратты
қайдан алуға болады?  

59
00:03:06.867 --> 00:03:10.798
Үкімет қалайша дәлірек
ақпарат алып,соның негізінде 

60
00:03:10.838 --> 00:03:13.009
қалай тиімді шешім қабылдай алады?  

61
00:03:13.049 --> 00:03:15.447
Бұл сұраққа ең қызықты жауапты 

62
00:03:15.487 --> 00:03:21.353
А.С.Пигу берді,ол салық арқылы
шешуді ұсынған алғашқы ғалым болатын.

63
00:03:21.393 --> 00:03:23.683
Пигу шынымен ақылды жігіт
болған және салықтың 

64
00:03:23.723 --> 00:03:26.724
дұрыс мөлшерін анықтаудың
өте қиын екендігін білетін.

65
00:03:26.764 --> 00:03:29.728
1920 жылы Пигу: 

66
00:03:29.768 --> 00:03:33.444
"Еркін кәсіпорынның
шалағай түзетулерін 

67
00:03:33.484 --> 00:03:36.628
экономистердің зерттеулерінде
қолданылатын 

68
00:03:36.668 --> 00:03:40.146
ең жақсы түзетулермен
салыстыру қиынға түседі".

69
00:03:40.186 --> 00:03:43.626
Мемлекеттік органның сол
идеалға қол жеткізетінін 

70
00:03:43.666 --> 00:03:47.058
не тіпті соған шынымен
ұмтылатынын елестету қиын.

71
00:03:47.098 --> 00:03:50.229
Мұндай билікке надандық, 

72
00:03:50.269 --> 00:03:52.229
топтық қысым 

73
00:03:52.269 --> 00:03:55.157
және жеке мүдделерді іске
асыратын жемқорлық бірдей тән.

74
00:03:55.197 --> 00:03:58.089
Дауыс берілетін болса, 

75
00:03:58.129 --> 00:04:03.447
дауыстары қатты сайлаушылардың
үндері бәрінен асып түсуі мүмкін.

76
00:04:03.487 --> 00:04:05.490
Салық арқылы түзеткенде 

77
00:04:05.530 --> 00:04:08.346
көбінесе күтпеген,жағымсыз
салдарлар орын алады.

78
00:04:08.386 --> 00:04:11.818
Үкімет те бәріміз сияқты ақпарат
мәселесімен бетпе бет келеді.

79
00:04:11.858 --> 00:04:15.397
Кез-келген экономист-студент
сыртқы әсерлер 

80
00:04:15.437 --> 00:04:17.397
мен Пигу салығын біледі, 

81
00:04:17.437 --> 00:04:21.949
бірақ профессорлар Пигудың өзі
бұл салықты дәл анықтаудың 

82
00:04:21.989 --> 00:04:25.862
қиындығы туралы айтқанын
сирек ескерте кетеді.