WEBVTT FILE

1
00:00:02.607 --> 00:00:05.174
-Жаһандануға қарсы шерушілер 

2
00:00:05.214 --> 00:00:08.487
қолы қанға малынған
ашкөз индустриалистің 

3
00:00:08.527 --> 00:00:10.356
бейнесін көтеріп жүр. 

4
00:00:10.396 --> 00:00:14.047
Америкалық компаниялар-әлем
есебінен өмір сүріп жатқан акулалар.

5
00:00:14.087 --> 00:00:18.047
-Ол жерде 1800 °C, 

6
00:00:18.087 --> 00:00:21.608
онда кішкентай балалар
балқыған шыны тасып жүр.

7
00:00:21.648 --> 00:00:23.321
-Кедей елдерге саяхаттап барған 

8
00:00:23.361 --> 00:00:25.058
қайырымды жандар ақ тер-көк тер боп 

9
00:00:25.098 --> 00:00:27.954
жұмыс істеп жүрген балаларды
көргенде көңілі түседі.

10
00:00:27.994 --> 00:00:29.954
-Мына кішкентай ұлға қараңызшы. 

11
00:00:29.994 --> 00:00:33.214
-Олардың еркін сауда деп
жүргені осындай азапқа себепші.

12
00:00:33.254 --> 00:00:36.150
-Еркін сауда ауқымының
артқаны және ммм ...

13
00:00:36.190 --> 00:00:37.983
АҚШ-тың үлкен корпорацияларына 

14
00:00:38.023 --> 00:00:40.196
нарықтардың ашылуы 

15
00:00:40.236 --> 00:00:42.360
бүкіл әлемдегі және осы елдегі 

16
00:00:42.400 --> 00:00:44.022
жұмысшы халыққа зиян келтіруде. 

17
00:00:44.594 --> 00:00:46.594
Джон Штоссель 

18
00:00:49.199 --> 00:00:51.199
Йохан Норберг 
Джюн Арунга

19
00:00:53.804 --> 00:00:55.804
Еркін сауда кедейлерді қанап жатыр ма?

20
00:00:58.023 --> 00:00:59.983
-Ең алдымен африкалық 

21
00:01:00.023 --> 00:01:02.484
кәсіпкер Джюн Арунга 

22
00:01:02.524 --> 00:01:03.849
мен «Әлемдік капитализмді
қорғау жолында» 

23
00:01:03.889 --> 00:01:07.865
кітабының авторы Йохан Норбергті
таныстырғым келеді. 

24
00:01:07.905 --> 00:01:10.753
Ол бізге Стокгольмнан қосылып жатыр. 

25
00:01:10.793 --> 00:01:11.843
Йохан әңгімені сізден бастайық. 

26
00:01:11.883 --> 00:01:15.923
Шерушілердің айтуынша,еркін
сауда кедейлерді қанайды.

27
00:01:15.963 --> 00:01:19.637
-Иә. Егер сауда қанау болса, 

28
00:01:19.677 --> 00:01:21.859
онда бұл әлемнің проблемасы... 

29
00:01:21.899 --> 00:01:25.951
адамдардың көбінің жеткілікті
түрде қаналмауы дер едім. 

30
00:01:25.991 --> 00:01:29.144
Себебі мен әлемді шарлап, 

31
00:01:29.184 --> 00:01:32.892
Вьетнам,Қытай мен өзге жерлердегі 

32
00:01:32.932 --> 00:01:35.908
бес кәсіпорынға барып,
ондағы ақ тер-көк тер боп 

33
00:01:35.948 --> 00:01:40.658
жұмыс істеп жүрген
жұмысшылармен сөйлескенде, 

34
00:01:40.698 --> 00:01:43.881
олардың басшыларына жиі
әрі қадап тұрып айтқаны 

35
00:01:43.921 --> 00:01:45.342
"Менің туыстарым да осындай жұмысқа 

36
00:01:45.382 --> 00:01:48.730
тұра алуы үшін неге өндірісті
кеңейтпейсіздер?"деген талап болды.

37
00:01:48.770 --> 00:01:52.527
-Ал Nike фабрикасы сағатына 2$, 

38
00:01:52.567 --> 00:01:56.429
ал өзге жұмыс орны 50 цент
ғана төлесе, қайсысы жақсы? 

39
00:01:56.469 --> 00:01:59.376
Бұл әділ салыстыру ма?

40
00:01:59.416 --> 00:02:02.016
-Ең бастысы,біз бұл кәсіпорындар мен 

41
00:02:02.056 --> 00:02:04.247
ондағы маңдай терді көріп,
оны өзіміздегі 200 жылдық

42
00:02:04.287 --> 00:02:06.599
индустриалдық дамудан кейінгі 
жұмыс орындарымен салыстырамыз да, 

43
00:02:06.639 --> 00:02:08.941
ондай жұмыс орындарының
болғанын қаламаймыз. 

44
00:02:08.981 --> 00:02:12.272
Ал олар бұл жұмысты өзге
кәсіпорындардағы жұмыс пен

45
00:02:12.312 --> 00:02:14.403
кәдуілгі ауыл шаруашылығындағы
еңбекпен салыстырады, 

46
00:02:14.443 --> 00:02:17.745
бұл жұмыс болмаса,олар сонда жұмыс
істер еді,туыстары әлі сонда істеп жүр. 

47
00:02:17.785 --> 00:02:20.160
Мұндайда маңдай терді сығып
алатын жұмыс орындарының... 

48
00:02:20.200 --> 00:02:22.291
кедейліктен құтқаратын
баспалдақ екенін көреміз. 

49
00:02:22.331 --> 00:02:25.941
Біз өзіміз кедейлік
қамытынан құтылғанша, 

50
00:02:25.981 --> 00:02:28.596
мұндай маңдай терді сығып
алатын жұмыс орындары 

51
00:02:28.636 --> 00:02:30.991
Швецияда және АҚШ-та да болған.

52
00:02:31.031 --> 00:02:33.420
-Жақсы,енді ол кезінде болған еді,
қазіргі жағдай басқа. 

53
00:02:33.460 --> 00:02:37.556
Қазір ауыр еңбек жағдайында жұмыс істеп
жүрген балалардың суреттерін көреміз, 

54
00:02:37.596 --> 00:02:41.377
еркін сауда оған үлесін қосып
жатқан жоқ па?Ол оны ушықтырып отыр.

55
00:02:41.417 --> 00:02:44.521
-Бұл балалар әрдайым ауыр
жағдайда жұмыс істеген, 

56
00:02:44.561 --> 00:02:46.164
бірақ сіз оны көрмегенсіз. 

57
00:02:46.204 --> 00:02:49.592
Менің айтпағым,сауда-саттық
пен жаһандану 

58
00:02:49.632 --> 00:02:52.760
әлемде бұрыннан бар проблемаларға
аяқ астынан біздің көзімізді ашты. 

59
00:02:52.800 --> 00:02:55.644
Иә,кедей елдердегі балалар
ата-анасы қатал 

60
00:02:55.684 --> 00:02:57.769
немесе корпорациялар жауыз болғандықтан 

61
00:02:57.809 --> 00:03:00.422
не сол сияқты өзге себептен
жұмыс істеп жүрген жоқ. 

62
00:03:00.462 --> 00:03:02.053
Олардың бұлай істеу себебі олардың 

63
00:03:02.093 --> 00:03:04.980
ата-анасы кедей,олар тірі қалу үшін
балаларының тапқан табысына мұқтаж. 

64
00:03:05.020 --> 00:03:09.120
Жаһанданудың арқасында
олардың ата-анасы 

65
00:03:09.160 --> 00:03:12.597
Nike жеткізушісі фирмасына не өзге
батыс фабрикасына жұмысқа кіргенде, 

66
00:03:12.637 --> 00:03:15.302
олар жоғарырақ айлыққа қол жеткізіп, 

67
00:03:15.342 --> 00:03:19.220
балаларын жұмыстан босатып,
оларға білім бере алады. 

68
00:03:19.260 --> 00:03:22.506
Соңғы 10 жыл немесе
сол шамадағы уақытта 

69
00:03:22.546 --> 00:03:24.997
Вьетнамдағы маңдай терді сығып алатын
кәсіпорындардың біраз жаһанданғанын 

70
00:03:25.037 --> 00:03:29.681
байқап отырмыз,онда жұмыс істейтін
бала саны 2,2 миллионға азайған.

71
00:03:29.721 --> 00:03:32.580
Қазір 2,2 млн бала
мектепке баратын болды.

72
00:03:32.620 --> 00:03:35.088
-Бізде сіздің Вьетнамдағы
суретіңіз бар. 

73
00:03:35.128 --> 00:03:37.427
Сіз бен тағы бір ер менеджер 

74
00:03:37.467 --> 00:03:41.175
маска киген бір топ әйелдің
үстінен қарап тұрсыздар. 

75
00:03:41.215 --> 00:03:44.110
Шынын айтсам,cіздер тура бір
басып-жаншушы сияқтысыздар.

76
00:03:44.150 --> 00:03:46.570
-Әдетте менеджмент ер
адамдардан құралады, 

77
00:03:46.610 --> 00:03:49.731
оны көп жерден көріп жүрміз. 

78
00:03:49.771 --> 00:03:52.547
Ол суреттің жаңалығы-әйелдер,
қыз-келіншектер 

79
00:03:52.587 --> 00:03:54.458
үй шаруасымен отырып
қалмай жұмыс тапқан. 

80
00:03:54.498 --> 00:03:56.265
Олардың өз табысы бар. 

81
00:03:56.305 --> 00:03:59.195
Айлық мөлшері емес,
ең маңызды нәрсе осы. 

82
00:03:59.235 --> 00:04:01.055
Осындағы әйел жұмысшылармен
сөйлескенімде 

83
00:04:01.095 --> 00:04:03.620
оларды ең бақытты ететіні
жалақы мөлшері емес. 

84
00:04:03.660 --> 00:04:05.993
Олар айлықтың ауыл шаруашылығындағыдан
жоғары екеніне бақытты, 

85
00:04:06.033 --> 00:04:08.292
бірақ ең маңыздысы-олардың дербес,
тәуелсіз болғаны. 

86
00:04:08.332 --> 00:04:10.524
Аяқ астынан олар өз табысына ие болды, 

87
00:04:10.564 --> 00:04:13.025
яғни олар...өздері қалағандай 

88
00:04:13.065 --> 00:04:15.922
өмір сүру еркіндігіне ие болды. 

89
00:04:15.962 --> 00:04:20.897
Егер бір әйелдің күйеуі...
жуанжұдырық болса..,мысалы, 

90
00:04:20.937 --> 00:04:22.174
ол күйеуінің табысына қарап отырса, 

91
00:04:22.214 --> 00:04:24.174
оны тастап кете алмас еді. 

92
00:04:24.214 --> 00:04:26.956
Қазір индустриализация,
жаһандану,осындай жұмыстардың  

93
00:04:26.996 --> 00:04:30.699
экспортқа шықанының арқасында әйел
адам таңдау еркіндігіне ие болды.

94
00:04:30.739 --> 00:04:32.384
-Джюн Арунга,сіз Кенияда туып-өстіңіз. 

95
00:04:32.424 --> 00:04:37.816
Сіздерді қорғау мақсатында Кенияда
сауда барьерлері бар, 

96
00:04:37.856 --> 00:04:39.137
оған, меніңше, 

97
00:04:39.177 --> 00:04:42.138
импортқа қатысты жоғары тариф,
импорттық квота, 

98
00:04:42.178 --> 00:04:46.385
шетелдік инвестицияны шектеу кіреді...
бұның нәтижесі қалай болып жатыр?

99
00:04:46.425 --> 00:04:47.956
-Кения талай белестен өтті. 

100
00:04:47.996 --> 00:04:49.795
1970-жылдары General Motors 

101
00:04:49.835 --> 00:04:51.795
көлігінен өзге көлікті
импорттау үшін 

102
00:04:51.835 --> 00:04:54.163
Кениядағы GM компаниясының
басқарушы директорынан 

103
00:04:54.203 --> 00:04:56.792
жазбаша рұқсат алуға тура келетін, 

104
00:04:56.832 --> 00:04:58.792
ол заманның келмеске кеткеніне шүкір. 

105
00:04:58.832 --> 00:05:01.864
Қазір Кенияға Жапониядан ұсталған
көлікті импорттауға болады. 

106
00:05:01.904 --> 00:05:04.147
Кедейлердің көбінің қалтасы
ұсталған көлікке ғана жетеді. 

107
00:05:04.187 --> 00:05:07.125
Егер жапондықтардың осынша
ұсталған көлігі 

108
00:05:07.165 --> 00:05:10.420
және Дубайда еркін сауда
порты болмаса, 

109
00:05:10.460 --> 00:05:13.618
сондай-ақ 90-жылдары мемлекеттік
жұмысын тастап,Дубайға барып 

110
00:05:13.658 --> 00:05:16.256
осы көліктерді әкеліп,
осында сатуға ұмтылған 

111
00:05:16.296 --> 00:05:18.769
орта тап өкілінің ұмтылысы болмаса,
мұның бірі де болмас еді. 

112
00:05:18.809 --> 00:05:22.262
Кениялықтардың көбі үшін тасымалы
шығыны өте, өте үлкен. 

113
00:05:22.302 --> 00:05:24.442
Азық-түлік тасымалы да,
барлық нәрсе қымбат. 

114
00:05:24.482 --> 00:05:25.613
Сондықтан Кения көп белестен өтті. 

115
00:05:25.653 --> 00:05:28.745
Көп нәрсені либерализация жасадық,
бұдан бәріміздің жағдайымыз жақсарды.

116
00:05:28.785 --> 00:05:30.553
-Ол үшін сіздің жағдайыңыз қалай жақсарды?

117
00:05:30.593 --> 00:05:34.782
-Ммм...10 жыл бұрын Кенияда 300 000
ғана телефон линиясы бар еді. 

118
00:05:34.822 --> 00:05:38.973
Қазір,10 жылдан кейін Кенияда ұялы
телефонды 10 миллионнан астам адам қолданады. 

119
00:05:39.013 --> 00:05:42.406
Бұл бір дөңгелектің жасалуы
сияқты жаңалық болды.

120
00:05:42.446 --> 00:05:45.548
-Ұялы телефондар сатылымға шықты,
олар Кенияда жасалған жоқ. 

121
00:05:45.588 --> 00:05:47.548
Бұл халықтың өмірін қалай өзгертті?

122
00:05:47.588 --> 00:05:49.059
-Олар Кенияда жасалған жоқ, 

123
00:05:49.099 --> 00:05:51.149
бірақ кениялықтардың қолы
жеткені осы ғана болды, 

124
00:05:51.189 --> 00:05:53.239
себебі қытайлар оны
өте арзанға жасады. 

125
00:05:53.279 --> 00:05:56.391
Тауарды өндіріс ең
тиімді елде шығарудан 

126
00:05:56.431 --> 00:05:58.911
ең көп ұтатын тарап - кедейлер.

127
00:05:58.951 --> 00:06:01.616
Қазір такси жүргізуші клиент
келіп қала ма деп, 

128
00:06:01.656 --> 00:06:03.062
көше кезіп жүрмей 

129
00:06:03.102 --> 00:06:05.417
тапсырысты телефонмен-ақ алады. 

130
00:06:05.457 --> 00:06:08.265
Шалғай ауылда тұрса да,қазір 

131
00:06:08.305 --> 00:06:09.886
сантехник жұмыссыз қалмайды 

132
00:06:09.926 --> 00:06:13.429
және шаштараз ұялы телефон
көмегімен қазір... 

133
00:06:13.469 --> 00:06:15.942
түгі жоқ шаштараз қазір
жұмысты өзі табады, 

134
00:06:15.982 --> 00:06:18.306
салоны бар ханымның 

135
00:06:18.346 --> 00:06:20.469
қолына қарап отырмай, 

136
00:06:20.509 --> 00:06:22.096
жұрттың үйіне барып, 

137
00:06:22.136 --> 00:06:24.223
шашын сәндеп береді. 

138
00:06:24.263 --> 00:06:26.494
Осылайша сауда-саттықтың жандануынан 

139
00:06:26.534 --> 00:06:28.659
ең көп пайда тапқан тарап-кедейлер.