WEBVTT FILE

1
00:00:02.607 --> 00:00:05.174
-Бул глобалдашууга каршы митингде,

2
00:00:05.214 --> 00:00:08.487
алар колдору канга боёлгон 
ач көз өнөр жай ээсинин

3
00:00:08.527 --> 00:00:10.356
сөлөкөтүн көтөрүп жүрүшөт. 

4
00:00:10.396 --> 00:00:14.047
Америкалык ишкерлер – акула, 
ал жырткычтын жеми – бүткүл дүйнө.

5
00:00:14.087 --> 00:00:18.047
-Ал жерде 1800 градус ысык болуп, 

6
00:00:18.087 --> 00:00:21.608
кичинекей балдар эриген 
айнекти көтөрүп жүрүшөт.

7
00:00:21.648 --> 00:00:23.321
-Жакыр өлкөлөргө барып,
дем кыстыктырган ишканаларда 

8
00:00:23.361 --> 00:00:25.058
жаш балдар да иштегенин көргөндө,

9
00:00:25.098 --> 00:00:27.954
ак ниет кишилер капаланышат.

10
00:00:27.994 --> 00:00:29.954
-Тетиги жаш баланы карачы.

11
00:00:29.994 --> 00:00:33.214
-Эркин соода ушундай азаптарды алып келет дешет.

12
00:00:33.254 --> 00:00:36.150
-Биз эркин сооданын өнүгүшү жана 

13
00:00:36.190 --> 00:00:37.983
базарлардын көбүрөөк ачылышы 

14
00:00:38.023 --> 00:00:40.196
АКШнын чоң корпорациялары 
үчүн гана пайдалуу,

15
00:00:40.236 --> 00:00:42.360
ал эми бүткүл дүйнө жүзүндөгү жана 
бул өлкөдөгү иштеген адамдарга

16
00:00:42.400 --> 00:00:44.022
зыян гана келтирүүдө деп ойлойбуз.

17
00:00:44.271 --> 00:00:48.581
Жон Стоссел

18
00:00:49.204 --> 00:00:52.668
Юхан Норберг
Жун Арунга

19
00:00:53.581 --> 00:00:57.518
Эркин соода чындап эле
жакырларды эзеби?

20
00:00:58.023 --> 00:00:59.983
-Адегенде мен Африкадан келген ишкер  

21
00:01:00.023 --> 00:01:02.484
Жун Арунга, ошондой эле "Дүйнөлүк 
капитализмди коргоо" 

22
00:01:02.524 --> 00:01:03.849
китебинин автору Юхан Норберг 

23
00:01:03.889 --> 00:01:07.865
менен тааныштыргым келет.

24
00:01:07.905 --> 00:01:10.753
Ал Стокгольмдон биз менен байланышка чыгат.

25
00:01:10.793 --> 00:01:11.843
-Юхан, сизден баштайлы. 

26
00:01:11.883 --> 00:01:15.923
-Митингчилер эркин соода 
жакырларды эзүүдө, деп жатышат.

27
00:01:15.963 --> 00:01:19.637
-Ооба. Мен эгерде соода 
эксплуатация болсо, 

28
00:01:19.677 --> 00:01:21.859
анда дүйнөдөгү көйгөй бизде... 

29
00:01:21.899 --> 00:01:25.951
адамдардын көбү жетиштүү түрдө 
эксплуатацияланбай жатканында деп айтар элем.

30
00:01:25.991 --> 00:01:29.144
Анткени мен дүйнөнү кыдырып жүрүп,

31
00:01:29.184 --> 00:01:32.892
Вьетнам, Кытай жана башка жерлердеги 
өнөр жай ишканаларын көрүп,

32
00:01:32.932 --> 00:01:35.908
ал жерлердеги жумушчулар 
менен сүйлөшкөнүмдө,

33
00:01:35.948 --> 00:01:40.658
-эмне десем, алардын жетекчиликке 
карата ырааттуу жана 

34
00:01:40.698 --> 00:01:43.881
көшөрө айткан сын пикирлери ушул болду: 

35
00:01:43.921 --> 00:01:45.342
"Эмне үчүн менин туугандарым да 

36
00:01:45.382 --> 00:01:48.730
ушундай жумушка орношуусу үчүн 
өндүрүштү кеңейтпейсиңер?"

37
00:01:48.770 --> 00:01:52.527
-Анткени, балким, Nike ишканасы 
саатына 2 доллар гана төлөйт,

38
00:01:52.567 --> 00:01:56.429
бирок башка атаандаш жумуштун эмгек 
акысы саатына 50 цент эле болсочу?

39
00:01:56.469 --> 00:01:59.376
-Ушул адилеттүү салыштыруубу?

40
00:01:59.416 --> 00:02:02.016
- Мындай да. Биз бул жумуштарды 

41
00:02:02.056 --> 00:02:04.247
жана бул тер агызган өнөрканаларды

42
00:02:04.287 --> 00:02:06.599
200 жылдык өнөр жай өнүгүүсүнөн 
кийин ээ болгон жумушубуз менен 

43
00:02:06.639 --> 00:02:08.941
салыштырып жатабыз жана, албетте, 
биз андай жумушту каалабайбыз.

44
00:02:08.981 --> 00:02:12.272
-Бирок алар ата мекендик 
өндүрүштүн ушундай түрү менен, 

45
00:02:12.312 --> 00:02:14.403
элеттик дыйканчылыктагы жумушту 
салыштырышат, башкача болгондо алар 

46
00:02:14.443 --> 00:02:17.745
ошол жерлерде иштешмек жана алардын 
туугандары ал жакта дагы эле мээнеттенишет

47
00:02:17.785 --> 00:02:20.160
-Бул жагынан алсак, тер 
агызган өнөрканаларды 

48
00:02:20.200 --> 00:02:22.291
жакырчылыктан чыгуунун 
тепкичтери деп санайбыз.

49
00:02:22.331 --> 00:02:25.941
-Жакырчылыктан чыгарчу мүмкүнчүлүккө 
жетишкенибизге чейин 

50
00:02:25.981 --> 00:02:28.596
мындай өнөрканалар бизде деле, 

51
00:02:28.636 --> 00:02:30.991
Швецияда да, АКШда да болгон.

52
00:02:31.031 --> 00:02:33.420
-Жакшы, бирок бул - өтмүштө болгон, 
азыркы жагдай - башка. 

53
00:02:33.460 --> 00:02:37.556
Бүгүн мен балдардын аянычтуу шартта иштеп 
жаткандагы сүрөттөрүн көрүп турам. 

54
00:02:37.596 --> 00:02:41.377
Буга эркин соода салым кошуп жаткан жокпу? 
Ал көйгөйдү ырбатууда.

55
00:02:41.417 --> 00:02:44.521
-Бул балдар дайыма аянычтуу 
шарттарда иштеп келишкен, 

56
00:02:44.561 --> 00:02:46.164
бирок сиздер аны буга чейин көргөн эмессиздер.

57
00:02:46.204 --> 00:02:49.592
Айтайын дегеним, соода жана 
глобалдашуу бизди

58
00:02:49.632 --> 00:02:52.760
дүйнөдө дайыма болуп келген көйгөйлөрдөн 
капысынан кабардар кылат. 

59
00:02:52.800 --> 00:02:55.644
Ооба, жакыр өлкөлөрдө балдар иштешет, 
бирок алар

60
00:02:55.684 --> 00:02:57.769
ата-энелери жаман болгону үчүн,
же корпорациянын жаман болгону үчүн,

61
00:02:57.809 --> 00:03:00.422
жана башка ушул сыяктуу 
жагдайдын айынан эмес,

62
00:03:00.462 --> 00:03:02.053
жакырчылыктан жана үй-бүлө аман 
калуу үчүн өз балдарынын

63
00:03:02.093 --> 00:03:04.980
эмгегине муктаждыгынын 
айынан иштеп жатышпайбы. 

64
00:03:05.020 --> 00:03:09.120
Глобалдашуунун натыйжасында ата-энелер 

65
00:03:09.160 --> 00:03:12.597
Nike же башка батыш фирмасын жабдуучу 
ишканага жумушка кирет да,

66
00:03:12.637 --> 00:03:15.302
көбүрөөк айлык алышат, андан соң алар өз 
балдарын жумуштан чыгарып алууга

67
00:03:15.342 --> 00:03:19.220
жана аларга билим берүүгө 
мүмкүнчүлүк алышат.

68
00:03:19.260 --> 00:03:22.506
Эми, акыркы 10 жылдын ичинде 
Вьетнамдагы тер жыттанган 

69
00:03:22.546 --> 00:03:24.997
өнөрканалардан кандайдыр-бир дүйнөлөшүү 
изин байкадык жана иштеп жаткан 

70
00:03:25.037 --> 00:03:29.681
балдардын саны 2,2 миллионго 
кыскарганына күбө болдук.

71
00:03:29.721 --> 00:03:32.580
Бул 2,2 миллион баланын азыр эртең менен 
мектепке барууга чамасы жетип калды.

72
00:03:32.620 --> 00:03:35.088
-Бизде сиздин Вьетнамда түшкөн 
сүрөтүңүз бар, менимче, анда сиз

73
00:03:35.128 --> 00:03:37.427
бир эркек башкаруучу менен 

74
00:03:37.467 --> 00:03:41.175
беткапчан аялдардын үстүнөн 
карап турасыздар.

75
00:03:41.215 --> 00:03:44.110
Чын эле анда сиздер эзүүчүлөргө 
окшоп турасыздар.

76
00:03:44.150 --> 00:03:46.570
-Башкаруучулук адатта эркектерге 
мүнөздүү нерсе болуп келет, 

77
00:03:46.610 --> 00:03:49.731
алар биз демейде көрүп 
келгендей стилге ык салышат.

78
00:03:49.771 --> 00:03:52.547
Бул сүрөттүн жаңы өңүтү - 
мында өз үй-жайынан

79
00:03:52.587 --> 00:03:54.458
тышкаркы жакта иштеген аялдар турат. 

80
00:03:54.498 --> 00:03:56.265
Алар өз алдынча киреше табышат. 

81
00:03:56.305 --> 00:03:59.195
Алар үчүн эң негизгиси - ушул, 
эмгек акы эмес.

82
00:03:59.235 --> 00:04:01.055
Мен ал жайда иштеген аялдар 
менен сүйлөшкөнүмдө, 

83
00:04:01.095 --> 00:04:03.620
алар эмгек акыга эмес, киреше 
тапканына өтө сүйүнүшөт. 

84
00:04:03.660 --> 00:04:05.993
Алар эмгек акынын дыйканчылыктагыга 
караганда жогору болгонуна сүйүнүшөт,

85
00:04:06.033 --> 00:04:08.292
бирок эң негизгиси - алардын 
көз каранды болуп калгандыгы. 

86
00:04:08.332 --> 00:04:10.524
Күтүлбөгөн жерден алардын 
жеке кирешеси пайда болду

87
00:04:10.564 --> 00:04:13.025
жана бул алардын эркин экенин билдирет... 

88
00:04:13.065 --> 00:04:15.922
алар эми өздөрү каалагандай 
нуктагы турмушту тандай алышат.

89
00:04:15.962 --> 00:04:20.897
Кокус аларды эркектер кордой 
турган болсо, мисалы, 

90
00:04:20.937 --> 00:04:22.174
алар басып кете алат, 

91
00:04:22.214 --> 00:04:24.174
анткени өздөрүнүн кирешеси бар. 

92
00:04:24.214 --> 00:04:26.956
Индустриалдашуу жана глобалдашуунун артынан, 
учурда ал аялдар күтүлбөгөн жерден

93
00:04:26.996 --> 00:04:30.699
ушуга окшогон экспорттук жумуш орундары 
менен камыз болушту жана эркиндик алышты.

94
00:04:30.739 --> 00:04:32.384
-Жун Арунга, сиз Кенияда чоңойдуңуз. 

95
00:04:32.424 --> 00:04:37.816
Кения, менимче, коргонуу үчүн 
соода бөгөттөрүн киргизген 

96
00:04:37.856 --> 00:04:39.137
жана соода бөгөттөрүнө импортко 

97
00:04:39.177 --> 00:04:42.138
жогорку тарифтер, импорттук квоталар, 

98
00:04:42.178 --> 00:04:46.385
чет элдик инвестицияларга чектөөлөр кирет... 
Эми акыбал кандай?

99
00:04:46.425 --> 00:04:47.956
-Кения узак жолду басып өттү. 

100
00:04:47.996 --> 00:04:49.795
1970-жж. сиз GM маркасынан 
башка автоунааны

101
00:04:49.835 --> 00:04:51.795
чет өлкөдөн алып келүү үчүн Кениядагы

102
00:04:51.835 --> 00:04:54.163
General Motors компаниясынын 
башкаруучу директорунан 

103
00:04:54.203 --> 00:04:56.792
жазуу жүзүндө уруксат 
алышыңыз керек болчу. 

104
00:04:56.832 --> 00:04:58.792
Эми бактыга жараша, бул өзгөрдү. 

105
00:04:58.832 --> 00:05:01.864
Бүгүн Кенияда Япониядан колдонулган 
унааларды импорттоого болот. 

106
00:05:01.904 --> 00:05:04.147
Кедейлердин көбү колдонулган 
унааларды гана ала алышат.

107
00:05:04.187 --> 00:05:07.125
Эгерде жапондордун колдонулган 
унаалары болбогондо 

108
00:05:07.165 --> 00:05:10.420
жана Дубайда эркин соода 
порту болбогондо,

109
00:05:10.460 --> 00:05:13.618
90-жылдардагы жөнөкөй 
орто класстын адамдары 

110
00:05:13.658 --> 00:05:16.256
мамлекеттик кызматын таштап, 
Дубайга барып, 

111
00:05:16.296 --> 00:05:18.769
бул унааларды алып 
келип сата алмак эмес.

112
00:05:18.809 --> 00:05:22.262
Көпчүлүк кениялыктардын транспорттук 
чыгымдары абдан кымбат болчу. 

113
00:05:22.302 --> 00:05:24.442
Тамак-аш жана бардык нерсе кымбат болчу.

114
00:05:24.482 --> 00:05:25.613
Ошентип, Кения узак жолду басып өттү.

115
00:05:25.653 --> 00:05:28.745
Биз көп нерселерди либералдаштырдык 
жана бул бизге жардам берди.

116
00:05:28.785 --> 00:05:30.553
-Сиздер кантип жакшырта алдыңыздар?

117
00:05:30.593 --> 00:05:34.782
-Мм... 10 жыл мурун Кенияда болгону 
300 000 телефон линиясы бар эле. 

118
00:05:34.822 --> 00:05:38.973
Азыр Кенияда 10 млн.ашуун адам уюлдук телефон 
колдонот, мунун баары 10 жыл ичинде ишке ашты. 

119
00:05:39.013 --> 00:05:42.406
Чынын айтсам, бул - соодага ачылуу, 
дөңгөлөктүн ачылышындай эле болду.

120
00:05:42.446 --> 00:05:45.548
-Уюлдук телефондор импорттолчу, 
алар Кенияда жасалган эмес.

121
00:05:45.588 --> 00:05:47.548
Ал эми бул адамдардын 
жашоосун кантип өзгөрттү?

122
00:05:47.588 --> 00:05:49.059
-Алар Кенияда жасалчу эмес, 

123
00:05:49.099 --> 00:05:51.149
бирок алар кениялыктар үчүн 
жеткиликтүү болду, 

124
00:05:51.189 --> 00:05:53.239
анткени кытайлар аларды 
өтө арзан өндүрүштү. 

125
00:05:53.279 --> 00:05:56.391
Ошентип, эң натыйжалуу нерселерди 
ал жакта өндүрүүнүн аркасында, 

126
00:05:56.431 --> 00:05:58.911
чынында, жакырлар эң көп пайда 
көрчү тарап болушат.

127
00:05:58.951 --> 00:06:01.616
Азыр таксисттерди бардык жерден

128
00:06:01.656 --> 00:06:03.062
телефон аркылуу чакырса болот, 

129
00:06:03.102 --> 00:06:05.417
алар көчөдөн кардар издеп убара болбойт. 

130
00:06:05.457 --> 00:06:08.265
Учурда сантехник турган жерине карабай 

131
00:06:08.305 --> 00:06:09.886
буюртма ала берет. 

132
00:06:09.926 --> 00:06:13.429
Байкуш чачтарач мурункудай 
жумуш ордун бере турган 

133
00:06:13.469 --> 00:06:15.942
бир бай аялга жалданып иштебестен,

134
00:06:15.982 --> 00:06:18.306
уюлдук телефон аркылуу байланышып,

135
00:06:18.346 --> 00:06:20.469
кардарынын үйүнө барып,

136
00:06:20.509 --> 00:06:22.096
өз ишин жасай берет.

137
00:06:22.136 --> 00:06:24.223
Демек,

138
00:06:24.263 --> 00:06:26.494
сооданын өсүшүнөн эң көп 

139
00:06:26.534 --> 00:06:28.659
пайда көргөндөр - кедей адамдар.