WEBVTT FILE

1
00:00:00.000 --> 00:00:02.812
Çfarë i bën vendet e pasura të pasura?

2
00:00:02.812 --> 00:00:05.336
Sot do të shpjegojmë se
pse shumica e njerëzve

3
00:00:05.336 --> 00:00:07.545
japin një përgjigje të
gabuar për këtë pyetje.

4
00:00:07.545 --> 00:00:14.942
[muzikë në sfond]

5
00:00:15.177 --> 00:00:18.099
Shumica do të thoshin se
një vend pasurohet

6
00:00:18.099 --> 00:00:22.192
për shkak të burimeve natyrore si nafta,
mineralet apo tokat bujqësore.

7
00:00:22.192 --> 00:00:26.283
Por nëse kjo do të ishte e vërtetë, atëherë
Japonia do të ishte një shtet shumë i varfër

8
00:00:26.283 --> 00:00:29.118
dhe shumë shtete afrikane do të
ishin jashtëzakonisht të pasura.

9
00:00:29.118 --> 00:00:32.831
Kështu që, nëse burimet nuk e bëjnë një
shtet të pasur, atëherë çfarë e bën?

10
00:00:32.831 --> 00:00:34.116
Do t'ju tregoj dy histori.

11
00:00:34.116 --> 00:00:37.426
Kjo është një urë dhe kanal
ujësjellës në Francën jugore.

12
00:00:37.426 --> 00:00:40.102
Ajo u ndërtua nga romakët
rreth 2000 vjet më parë.

13
00:00:40.102 --> 00:00:43.292
Për ndërtimin e saj, ata kishin në
dispozicion vetëm disa teknika bazë,

14
00:00:43.292 --> 00:00:46.580
shumë gurë dhe llaç, disa
leva të thjeshta dhe krikë,

15
00:00:46.580 --> 00:00:48.220
dhe shumë punëtorë,

16
00:00:48.220 --> 00:00:51.114
por kjo urë vazhdon të qëndrojë
në këmbë edhe pas 2000 vjetësh.

17
00:00:51.128 --> 00:00:53.527
Kjo është Ura e Ngushticës Takoma.

18
00:00:53.527 --> 00:00:56.195
Ajo u ndërtua në vitin
1940 në shtetin Uashington,

19
00:00:56.195 --> 00:00:59.616
për të cilën u përdorën mjetet dhe
teknikat më të sofistikuara të mundshme.

20
00:00:59.616 --> 00:01:03.211
Ata përdorën çelik të gradës së lartë,
beton të përforcuar dhe vinça

21
00:01:03.211 --> 00:01:06.375
dhe ajo prapëseprapë u rrëzua
në më pak si një vit nga përfundimi.

22
00:01:06.375 --> 00:01:08.974
Pra, është e qartë se burimet nuk e shpjegojnë

23
00:01:08.974 --> 00:01:11.631
suksesin apo dështimin e
këtyre dy urave të ndryshme.

24
00:01:11.631 --> 00:01:14.012
Po atëherë çfarë? Stimujt.

25
00:01:14.012 --> 00:01:17.538
Romakët i testonin gjithmonë
urat përpara se t'i përdornin.

26
00:01:17.538 --> 00:01:20.697
Ata ngarkonin një karrocë të
madhe buajsh me gurë

27
00:01:20.697 --> 00:01:22.364
dhe e kalonin përtej urës.

28
00:01:22.364 --> 00:01:24.895
Dhe nëse ura nuk rrëzohej
nga ngarkesa kaq e madhe,

29
00:01:24.895 --> 00:01:26.212
atëherë ishte e sigurt për t'u përdorur.

30
00:01:26.212 --> 00:01:27.995
Dhe këtu qëndron e gjitha:

31
00:01:27.995 --> 00:01:30.980
Romakët e detyronin
personin që projektonte urën

32
00:01:30.980 --> 00:01:33.306
që të kalonte bashkë
me karrocën në anën tjetër.

33
00:01:33.306 --> 00:01:35.812
Kështu që, ai kishte një stimul shumë personal

34
00:01:35.812 --> 00:01:38.124
për të ndërtuar urën më
të fortë të mundshme.

35
00:01:38.124 --> 00:01:40.252
Kjo është arsyeja pse disa ura romake
qëndrojnë edhe sot e kësaj dite,

36
00:01:40.252 --> 00:01:42.442
edhe pas 2000 vjetësh,

37
00:01:42.442 --> 00:01:45.032
ndërsa ato moderne
shemben menjëherë.

38
00:01:45.032 --> 00:01:48.228
Tregimi ynë i dytë ka të bëjë
me Gadishullin Korean,

39
00:01:48.228 --> 00:01:50.927
që është i ndarë midis Koresë
së Veriut dhe asaj të Jugut.

40
00:01:50.927 --> 00:01:53.131
Këtu kemi një foto satelitore
që është marrë natën.

41
00:01:53.131 --> 00:01:56.215
Ju mund të shikoni që e gjithë Koreja e Jugut
është plotësisht e ndriçuar, ashtu si Kina fqinje,

42
00:01:56.229 --> 00:01:58.811
për shkak të një ekonomie
të përparuar dhe të zhvilluar.

43
00:01:58.811 --> 00:02:02.855
Ju mund të shihni gjithashtu edhe Korenë
e Veriut, me një popullsi të ngjashme,

44
00:02:02.855 --> 00:02:05.609
por që në masë katastrofike
është e pazhvilluar.

45
00:02:05.609 --> 00:02:07.609
Si mund të shpjegohet ky ndryshim?

46
00:02:07.609 --> 00:02:09.993
Në fund të fundit, këto dy vende
shtrihen në të njëjtën zonë gjeografike,

47
00:02:09.993 --> 00:02:13.539
kanë të njëjtën klimë dhe burime.
Pra nuk mund të jetë kjo arsyeja.

48
00:02:13.539 --> 00:02:17.826
Deri në vitin 1945, Koreja e Veriut
dhe e Jugut ishin një shtet.

49
00:02:17.826 --> 00:02:20.214
Pra, ato kanë të
njëjtën histori, gjuhë,

50
00:02:20.214 --> 00:02:23.317
fe dhe kulturë. Pra, as kjo nuk
mund të jetë arsyeja.

51
00:02:23.353 --> 00:02:27.360
Ndryshimi është se Koreja e Jugut
bazohet në ekonominë e tregut,

52
00:02:27.360 --> 00:02:30.311
dhe është një shtet demokratik
që prej viteve 1970.

53
00:02:30.311 --> 00:02:32.229
Në anën tjetër, Koreja e Veriut

54
00:02:32.229 --> 00:02:35.597
është një nga diktaturat e
fundit komuniste në botë.

55
00:02:35.597 --> 00:02:38.283
Pra, përsëri, ndryshimi qëndron te stimujt.

56
00:02:38.283 --> 00:02:42.517
Demokracia e tregut krijon
stimuj për novacione dhe investime,

57
00:02:42.517 --> 00:02:45.037
që nuk ekzistojnë në
një diktaturë komuniste,

58
00:02:45.037 --> 00:02:48.754
dhe janë stimujt ato që shpjegojnë
pse Japonia, me shumë pak burime,

59
00:02:48.754 --> 00:02:52.878
është në fakt shumë e pasur, ndërsa shumë
vende afrikane janë shumë të varfra.

60
00:02:52.878 --> 00:02:55.584
Japonia është një shtet demokratik,
ku ekziston sundimi i ligjit

61
00:02:55.584 --> 00:02:56.989
dhe mbrojtja e të drejtës së pronës

62
00:02:56.989 --> 00:03:00.919
dhe të gjitha këto institucione
krijojnë stimuj për rritje ekonomike.

63
00:03:00.919 --> 00:03:03.643
Ndërsa, për arsye të
ndryshme historike,

64
00:03:03.643 --> 00:03:06.959
shumë vende në zhvillim
nuk i kanë ato institucione,

65
00:03:06.959 --> 00:03:09.756
dhe kjo do të thotë se qytetarët
e tyre kanë më pak stimuj

66
00:03:09.756 --> 00:03:11.244
për të investuar dhe inovuar.

67
00:03:11.244 --> 00:03:13.666
Efekti i stimujve është aq i fortë

68
00:03:13.666 --> 00:03:16.394
sa që mund të vërehet nga hapësira.

69
00:03:16.394 --> 00:03:18.801
Kush është ky djaloshi i ekonomisë?

70
00:03:18.801 --> 00:03:21.776
Unë jam Patrik Ualsh dhe jam
asistent profesor i ekonomiksit

71
00:03:21.776 --> 00:03:24.320
pranë Kolegjit të Shën Majkëllit
afër Burlingtonit, në Vermont.